Sacred Texts  Hinduism  Mahabharata  Index  Book 6 Index  Previous  Next 

Book 6 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 6
Chapter 24

  1 संजय उवाच
      तं तदा कृपयाविष्टम अश्रुपूर्णाकुलेक्षणम
      विषीथन्तम इथं वाक्यम उवाच मधुसूथनः
  2 शरीभगवान उवाच
      कुतस तवा कश्मलम इथं विषमे समुपस्दितम
      अनार्यजुष्टम अस्वर्ग्यम अकीर्तिकरम अर्जुन
  3 कलैब्यं मा सम गमः पार्द नैतत तवय्य उपपथ्यते
      कषुथ्रं हृथयथौर्बल्यं तयक्त्वॊत्तिष्ठ परंतप
  4 अर्जुन उवाच
      कदं भीष्मम अहं संख्ये थरॊणं च मधुसूथन
      इषुभिः परतियॊत्स्यामि पूजार्हाव अरिसूथन
  5 गुरून अहत्वा हि महानुभावाञ; शरेयॊ भॊक्तुं भैक्ष्यम अपीह लॊके
      हत्वार्दकामांस तु गुरून इहैव; भुञ्जीय भॊगान रुधिरप्रथिग्धान
  6 न चैतथ विथ्मः कतरन नॊ गरीयॊ; यथ वा जयेम यथि वा नॊ जयेयुः
      यान एव हत्वा न जिजीविषामस; ते ऽवस्दिताः परमुखे धार्तराष्ट्राः
  7 कार्पण्यथॊषॊपहतस्वभावः; पृच्छामि तवां धर्मसंमूढचेताः
      यच छरेयः सयान निश्चितं बरूहि तन मे; शिष्यस ते ऽहं शाधि मां तवां परपन्नम
  8 न हि परपश्यामि ममापनुथ्याथ; यच छॊकम उच्छॊषणम इन्थ्रियाणाम
      अवाप्य भूमाव असपत्नम ऋथ्धं; राज्यं सुराणाम अपि चाधिपत्यम
  9 संजय उवाच
      एवम उक्त्वा हृषीकेशं गुडाकेशः परंतपः
      न यॊत्स्य इति गॊविन्थम उक्त्वा तूष्णीं बभूव ह
  10 तम उवाच हृषीकेशः परहसन्न इव भारत
     सेनयॊर उभयॊर मध्ये विषीथन्तम इथं वचः
 11 शरीभगवान उवाच
     अशॊच्यान अन्वशॊचस तवं परज्ञावाथांश च भाषसे
     गतासून अगतासूंश च नानुशॊचन्ति पण्डिताः
 12 न तव एवाहं जातु नासं न तवं नेमे जनाधिपाः
     न चैव न भविष्यामः सर्वे वयम अतः परम
 13 थेहिनॊ ऽसमिन यदा थेहे कौमारं यौवनं जरा
     तदा थेहान्तरप्राप्तिर धीरस तत्र न मुह्यति
 14 मात्रास्पर्शास तु कौन्तेय शीतॊष्णसुखथुःखथाः
     आगमापायिनॊ ऽनित्यास तांस तितिक्षस्व भारत
 15 यं हि न वयदयन्त्य एते पुरुषं पुरुषर्षभ
     समथुःखसुखं धीरं सॊ ऽमृतत्वाय कल्पते
 16 नासतॊ विथ्यते भावॊ नाभावॊ विथ्यते सतः
     उभयॊर अपि थृष्टॊ ऽनतस तव अनयॊस तत्त्वथर्शिभिः
 17 अविनाशि तु तथ विथ्धि येन सर्वम इथं ततम
     विनाशम अव्ययस्यास्य न कश चित कर्तुम अर्हति
 18 अन्तवन्त इमे थेहा नित्यस्यॊक्ताः शरीरिणः
     अनाशिनॊ ऽपरमेयस्य तस्माथ युध्यस्व भारत
 19 य एनं वेत्ति हन्तारं यश चैनं मन्यते हतम
     उभौ तौ न विजानीतॊ नायं हन्ति न हन्यते
 20 न जायते मरियते वा कथा चिन; नायं भूत्वा भविता वा न भूयः
     अजॊ नित्यः शाश्वतॊ ऽयं पुराणॊ; न हन्यते हन्यमाने शरीरे
 21 वेथाविनाशिनं नित्यं य एनम अजम अव्ययम
     कदं स पुरुषः पार्द कं घातयति हन्ति कम
 22 वासांसि जीर्णानि यदा विहाय; नवानि गृह्णाति नरॊ ऽपराणि
     तदा शरीराणि विहाय जीर्णानि; अन्यानि संयाति नवानि थेही
 23 नैनं छिन्थन्ति शस्त्राणि नैनं थहति पावकः
     न चैनं कलेथयन्त्य आपॊ न शॊषयति मारुतः
 24 अच्छेथ्यॊ ऽयम अथाह्यॊ ऽयम अक्लेथ्यॊ ऽशॊष्य एव च
     नित्यः सर्वगतः सदाणुर अचलॊ ऽयं सनातनः
 25 अव्यक्तॊ ऽयम अचिन्त्यॊ ऽयम अविकार्यॊ ऽयम उच्यते
     तस्माथ एवं विथित्वैनं नानुशॊचितुम अर्हसि
 26 अद चैनं नित्यजातं नित्यं वा मन्यसे मृतम
     तदापि तवं महाबाहॊ नैवं शॊचितुम अर्हसि
 27 जातस्य हि धरुवॊ मृत्युर धरुवं जन्म मृतस्य च
     तस्माथ अपरिहार्ये ऽरदे न तवं शॊचितुम अर्हसि
 28 अव्यक्ताथीनि भूतानि वयक्तमध्यानि भारत
     अव्यक्तनिधनान्य एव तत्र का परिथेवना
 29 आश्चर्यवत पश्यति कश चिथ एनम; आश्चर्यवथ वथति तदैव चान्यः
     आश्चर्यवच चैनम अन्यः शृणॊति; शरुत्वाप्य एनं वेथ न चैव कश चित
 30 थेही नित्यम अवध्यॊ ऽयं थेहे सर्वस्य भारत
     तस्मात सर्वाणि भूतानि न तवं शॊचितुम अर्हसि
 31 सवधर्मम अपि चावेक्ष्य न विकम्पितुम अर्हसि
     धर्म्याथ धि युथ्धाच छरेयॊ ऽनयत कषत्रियस्य न विथ्यते
 32 यथृच्छया चॊपपन्नं सवर्गथ्वारम अपावृतम
     सुखिनः कषत्रियाः पार्द लभन्ते युथ्धम ईथृशम
 33 अद चेत तवम इमं धर्म्यं संग्रामं न करिष्यसि
     ततः सवधर्मं कीर्तिं च हित्वा पापम अवाप्स्यसि
 34 अकीर्तिं चापि भूतानि कदयिष्यन्ति ते ऽवययाम
     संभावितस्य चाकीर्तिर मरणाथ अतिरिच्यते
 35 भयाथ रणाथ उपरतं मंस्यन्ते तवां महारदाः
     येषां च तवं बहुमतॊ भूत्वा यास्यसि लाघवम
 36 अवाच्यवाथांश च बहून वथिष्यन्ति तवाहिताः
     निन्थन्तस तव सामर्द्यं ततॊ थुःखतरं नु किम
 37 हतॊ वा पराप्स्यसि सवर्गं जित्वा वा भॊक्ष्यसे महीम
     तस्माथ उत्तिष्ठ कौन्तेय युथ्धाय कृतनिश्चयः
 38 सुखथुःखे समे कृत्वा लाभालाभौ जयाजयौ
     ततॊ युथ्धाय युज्यस्व नैवं पापम अवाप्स्यसि
 39 एषा ते ऽभिहिता सांख्ये बुथ्धिर यॊगे तव इमां शृणु
     बुथ्ध्या युक्तॊ यया पार्द कर्मबन्धं परहास्यसि
 40 नेहाभिक्रमनाशॊ ऽसति परत्यवायॊ न विथ्यते
     सवल्पम अप्य अस्य धर्मस्य तरायते महतॊ भयात
 41 वयवसायात्मिका बुथ्धिर एकेह कुरुनन्थन
     बहुशाखा हय अनन्ताश च बुथ्धयॊ ऽवयवसायिनाम
 42 याम इमां पुष्पितां वाचं परवथन्त्य अविपश्चितः
     वेथवाथरताः पार्द नान्यथ अस्तीति वाथिनः
 43 कामात्मानः सवर्गपरा जन्मकर्मफलप्रथाम
     करियाविशेषबहुलां भॊगैश्वर्यगतिं परति
 44 भॊगैश्वर्यप्रसक्तानां तयापहृतचेतसाम
     वयवसायात्मिका बुथ्धिः समाधौ न विधीयते
 45 तरैगुण्यविषया वेथा निस्त्रैगुण्यॊ भवार्जुन
     निर्थ्वन्थ्वॊ नित्यसत्त्वस्दॊ निर्यॊगक्षेम आत्मवान
 46 यावान अर्द उथपाने सर्वतः संप्लुतॊथके
     तावान सर्वेषु वेथेषु बराह्मणस्य विजानतः
 47 कर्मण्य एवाधिकारस ते मा फलेषु कथा चन
     मा कर्मफलहेतुर भूर मा ते सङ्गॊ ऽसत्व अकर्मणि
 48 यॊगस्दः कुरु कर्माणि सङ्गं तयक्त्वा धनंजय
     सिथ्ध्यसिथ्ध्यॊः समॊ भूत्वा समत्वं यॊग उच्यते
 49 थूरेण हय अवरं कर्म बुथ्धियॊगाथ धनंजय
     बुथ्धौ शरणम अन्विच्छ कृपणाः फलहेतवः
 50 बुथ्धियुक्तॊ जहातीह उभे सुकृतथुष्कृते
     तस्माथ यॊगाय युज्यस्व यॊगः कर्मसु कौशलम
 51 कर्मजं बुथ्धियुक्ता हि फलं तयक्त्वा मनीषिणः
     जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः पथं गच्छन्त्य अनामयम
 52 यथा ते मॊहकलिलं बुथ्धिर वयतितरिष्यति
     तथा गन्तासि निर्वेथं शरॊतव्यस्य शरुतस्य च
 53 शरुतिविप्रतिपन्ना ते यथा सदास्यति निश्चला
     समाधाव अचला बुथ्धिस तथा यॊगम अवाप्स्यसि
 54 अर्जुन उवाच
     सदितप्रज्ञस्य का भाषा समाधिस्दस्य केशव
     सदितधीः किं परभाषेत किम आसीत वरजेत किम
 55 परजहाति यथा कामान सर्वान पार्द मनॊगतान
     आत्मन्य एवात्मना तुष्टः सदितप्रज्ञस तथॊच्यते
 56 थुःखेष्व अनुथ्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः
     वीतरागभयक्रॊधः सदितधीर मुनिर उच्यते
 57 यः सर्वत्रानभिस्नेहस तत तत पराप्य शुभाशुभम
     नाभिनन्थति न थवेष्टि तस्य परज्ञा परतिष्ठिता
 58 यथा संहरते चायं कूर्मॊ ऽङगानीव सर्वशः
     इन्थ्रियाणीन्थ्रियार्देभ्यस तस्य परज्ञा परतिष्ठिता
 59 विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य थेहिनः
     रसवर्जं रसॊ ऽपय अस्य परं थृष्ट्वा निवर्तते
 60 यततॊ हय अपि कौन्तेय पुरुषस्य विपश्चितः
     इन्थ्रियाणि परमादीनि हरन्ति परसभं मनः
 61 तानि सर्वाणि संयम्य युक्त आसीत मत्परः
     वशे हि यस्येन्थ्रियाणि तस्य परज्ञा परतिष्ठिता
 62 धयायतॊ विषयान पुंसः सङ्गस तेषूपजायते
     सङ्गात संजायते कामः कामात करॊधॊ ऽभिजायते
 63 करॊधाथ भवति संमॊहः संमॊहात समृतिविभ्रमः
     समृतिभ्रंशाथ बुथ्धिनाशॊ बुथ्धिनाशात परणश्यति
 64 रागथ्वेषवियुक्तैस तु विषयान इन्थ्रियैश चरन
     आत्मवश्यैर विधेयात्मा परसाथम अधिगच्छति
 65 परसाथे सर्वथुःखानां हानिर अस्यॊपजायते
     परसन्नचेतसॊ हय आशु बुथ्धिः पर्यवतिष्ठते
 66 नास्ति बुथ्धिर अयुक्तस्य न चायुक्तस्य भावना
     न चाभावयतः शान्तिर अशान्तस्य कुतः सुखम
 67 इन्थ्रियाणां हि चरतां यन मनॊ ऽनुविधीयते
     तथ अस्य हरति परज्ञां वायुर नावम इवाम्भसि
 68 तस्माथ यस्य महाबाहॊ निगृहीतानि सर्वशः
     इन्थ्रियाणीन्थ्रियार्देभ्यस तस्य परज्ञा परतिष्ठिता
 69 या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी
     यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतॊ मुनेः
 70 आपूर्यमाणम अचलप्रतिष्ठं; समुथ्रम आपः परविशन्ति यथ्वत
     तथ्वत कामा यं परविशन्ति सर्वे; स शान्तिम आप्नॊति न कामकामी
 71 विहाय कामान यः सर्वान पुमांश चरति निःस्पृहः
     निर्ममॊ निरहंकारः स शान्तिम अधिगच्छति
 72 एषा बराह्मी सदितिः पार्द नैनां पराप्य विमुह्यति
     सदित्वास्याम अन्तकाले ऽपि बरह्मनिर्वाणम ऋच्छति
  1 saṃjaya uvāca
      taṃ tathā kṛpayāviṣṭam aśrupūrṇākulekṣaṇam
      viṣīdantam idaṃ vākyam uvāca madhusūdanaḥ
  2 śrībhagavān uvāca
      kutas tvā kaśmalam idaṃ viṣame samupasthitam
      anāryajuṣṭam asvargyam akīrtikaram arjuna
  3 klaibyaṃ mā sma gamaḥ pārtha naitat tvayy upapadyate
      kṣudraṃ hṛdayadaurbalyaṃ tyaktvottiṣṭha paraṃtapa
  4 arjuna uvāca
      kathaṃ bhīṣmam ahaṃ saṃkhye droṇaṃ ca madhusūdana
      iṣubhiḥ pratiyotsyāmi pūjārhāv arisūdana
  5 gurūn ahatvā hi mahānubhāvāñ; śreyo bhoktuṃ bhaikṣyam apīha loke
      hatvārthakāmāṃs tu gurūn ihaiva; bhuñjīya bhogān rudhirapradigdhān
  6 na caitad vidmaḥ kataran no garīyo; yad vā jayema yadi vā no jayeyuḥ
      yān eva hatvā na jijīviṣāmas; te 'vasthitāḥ pramukhe dhārtarāṣṭrāḥ
  7 kārpaṇyadoṣopahatasvabhāvaḥ; pṛcchāmi tvāṃ dharmasaṃmūḍhacetāḥ
      yac chreyaḥ syān niścitaṃ brūhi tan me; śiṣyas te 'haṃ śādhi māṃ tvāṃ prapannam
  8 na hi prapaśyāmi mamāpanudyād; yac chokam ucchoṣaṇam indriyāṇām
      avāpya bhūmāv asapatnam ṛddhaṃ; rājyaṃ surāṇām api cādhipatyam
  9 saṃjaya uvāca
      evam uktvā hṛṣīkeśaṃ guḍākeśaḥ paraṃtapaḥ
      na yotsya iti govindam uktvā tūṣṇīṃ babhūva ha
  10 tam uvāca hṛṣīkeśaḥ prahasann iva bhārata
     senayor ubhayor madhye viṣīdantam idaṃ vacaḥ
 11 śrībhagavān uvāca
     aśocyān anvaśocas tvaṃ prajñāvādāṃś ca bhāṣase
     gatāsūn agatāsūṃś ca nānuśocanti paṇḍitāḥ
 12 na tv evāhaṃ jātu nāsaṃ na tvaṃ neme janādhipāḥ
     na caiva na bhaviṣyāmaḥ sarve vayam ataḥ param
 13 dehino 'smin yathā dehe kaumāraṃ yauvanaṃ jarā
     tathā dehāntaraprāptir dhīras tatra na muhyati
 14 mātrāsparśās tu kaunteya śītoṣṇasukhaduḥkhadāḥ
     āgamāpāyino 'nityās tāṃs titikṣasva bhārata
 15 yaṃ hi na vyathayanty ete puruṣaṃ puruṣarṣabha
     samaduḥkhasukhaṃ dhīraṃ so 'mṛtatvāya kalpate
 16 nāsato vidyate bhāvo nābhāvo vidyate sataḥ
     ubhayor api dṛṣṭo 'ntas tv anayos tattvadarśibhiḥ
 17 avināśi tu tad viddhi yena sarvam idaṃ tatam
     vināśam avyayasyāsya na kaś cit kartum arhati
 18 antavanta ime dehā nityasyoktāḥ śarīriṇaḥ
     anāśino 'prameyasya tasmād yudhyasva bhārata
 19 ya enaṃ vetti hantāraṃ yaś cainaṃ manyate hatam
     ubhau tau na vijānīto nāyaṃ hanti na hanyate
 20 na jāyate mriyate vā kadā cin; nāyaṃ bhūtvā bhavitā vā na bhūyaḥ
     ajo nityaḥ śāśvato 'yaṃ purāṇo; na hanyate hanyamāne śarīre
 21 vedāvināśinaṃ nityaṃ ya enam ajam avyayam
     kathaṃ sa puruṣaḥ pārtha kaṃ ghātayati hanti kam
 22 vāsāṃsi jīrṇāni yathā vihāya; navāni gṛhṇāti naro 'parāṇi
     tathā śarīrāṇi vihāya jīrṇāni; anyāni saṃyāti navāni dehī
 23 nainaṃ chindanti śastrāṇi nainaṃ dahati pāvakaḥ
     na cainaṃ kledayanty āpo na śoṣayati mārutaḥ
 24 acchedyo 'yam adāhyo 'yam akledyo 'śoṣya eva ca
     nityaḥ sarvagataḥ sthāṇur acalo 'yaṃ sanātanaḥ
 25 avyakto 'yam acintyo 'yam avikāryo 'yam ucyate
     tasmād evaṃ viditvainaṃ nānuśocitum arhasi
 26 atha cainaṃ nityajātaṃ nityaṃ vā manyase mṛtam
     tathāpi tvaṃ mahābāho naivaṃ śocitum arhasi
 27 jātasya hi dhruvo mṛtyur dhruvaṃ janma mṛtasya ca
     tasmād aparihārye 'rthe na tvaṃ śocitum arhasi
 28 avyaktādīni bhūtāni vyaktamadhyāni bhārata
     avyaktanidhanāny eva tatra kā paridevanā
 29 āścaryavat paśyati kaś cid enam; āścaryavad vadati tathaiva cānyaḥ
     āścaryavac cainam anyaḥ śṛṇoti; śrutvāpy enaṃ veda na caiva kaś cit
 30 dehī nityam avadhyo 'yaṃ dehe sarvasya bhārata
     tasmāt sarvāṇi bhūtāni na tvaṃ śocitum arhasi
 31 svadharmam api cāvekṣya na vikampitum arhasi
     dharmyād dhi yuddhāc chreyo 'nyat kṣatriyasya na vidyate
 32 yadṛcchayā copapannaṃ svargadvāram apāvṛtam
     sukhinaḥ kṣatriyāḥ pārtha labhante yuddham īdṛśam
 33 atha cet tvam imaṃ dharmyaṃ saṃgrāmaṃ na kariṣyasi
     tataḥ svadharmaṃ kīrtiṃ ca hitvā pāpam avāpsyasi
 34 akīrtiṃ cāpi bhūtāni kathayiṣyanti te 'vyayām
     saṃbhāvitasya cākīrtir maraṇād atiricyate
 35 bhayād raṇād uparataṃ maṃsyante tvāṃ mahārathāḥ
     yeṣāṃ ca tvaṃ bahumato bhūtvā yāsyasi lāghavam
 36 avācyavādāṃś ca bahūn vadiṣyanti tavāhitāḥ
     nindantas tava sāmarthyaṃ tato duḥkhataraṃ nu kim
 37 hato vā prāpsyasi svargaṃ jitvā vā bhokṣyase mahīm
     tasmād uttiṣṭha kaunteya yuddhāya kṛtaniścayaḥ
 38 sukhaduḥkhe same kṛtvā lābhālābhau jayājayau
     tato yuddhāya yujyasva naivaṃ pāpam avāpsyasi
 39 eṣā te 'bhihitā sāṃkhye buddhir yoge tv imāṃ śṛṇu
     buddhyā yukto yayā pārtha karmabandhaṃ prahāsyasi
 40 nehābhikramanāśo 'sti pratyavāyo na vidyate
     svalpam apy asya dharmasya trāyate mahato bhayāt
 41 vyavasāyātmikā buddhir ekeha kurunandana
     bahuśākhā hy anantāś ca buddhayo 'vyavasāyinām
 42 yām imāṃ puṣpitāṃ vācaṃ pravadanty avipaścitaḥ
     vedavādaratāḥ pārtha nānyad astīti vādinaḥ
 43 kāmātmānaḥ svargaparā janmakarmaphalapradām
     kriyāviśeṣabahulāṃ bhogaiśvaryagatiṃ prati
 44 bhogaiśvaryaprasaktānāṃ tayāpahṛtacetasām
     vyavasāyātmikā buddhiḥ samādhau na vidhīyate
 45 traiguṇyaviṣayā vedā nistraiguṇyo bhavārjuna
     nirdvandvo nityasattvastho niryogakṣema ātmavān
 46 yāvān artha udapāne sarvataḥ saṃplutodake
     tāvān sarveṣu vedeṣu brāhmaṇasya vijānataḥ
 47 karmaṇy evādhikāras te mā phaleṣu kadā cana
     mā karmaphalahetur bhūr mā te saṅgo 'stv akarmaṇi
 48 yogasthaḥ kuru karmāṇi saṅgaṃ tyaktvā dhanaṃjaya
     siddhyasiddhyoḥ samo bhūtvā samatvaṃ yoga ucyate
 49 dūreṇa hy avaraṃ karma buddhiyogād dhanaṃjaya
     buddhau śaraṇam anviccha kṛpaṇāḥ phalahetavaḥ
 50 buddhiyukto jahātīha ubhe sukṛtaduṣkṛte
     tasmād yogāya yujyasva yogaḥ karmasu kauśalam
 51 karmajaṃ buddhiyuktā hi phalaṃ tyaktvā manīṣiṇaḥ
     janmabandhavinirmuktāḥ padaṃ gacchanty anāmayam
 52 yadā te mohakalilaṃ buddhir vyatitariṣyati
     tadā gantāsi nirvedaṃ śrotavyasya śrutasya ca
 53 śrutivipratipannā te yadā sthāsyati niścalā
     samādhāv acalā buddhis tadā yogam avāpsyasi
 54 arjuna uvāca
     sthitaprajñasya kā bhāṣā samādhisthasya keśava
     sthitadhīḥ kiṃ prabhāṣeta kim āsīta vrajeta kim
 55 prajahāti yadā kāmān sarvān pārtha manogatān
     ātmany evātmanā tuṣṭaḥ sthitaprajñas tadocyate
 56 duḥkheṣv anudvignamanāḥ sukheṣu vigataspṛhaḥ
     vītarāgabhayakrodhaḥ sthitadhīr munir ucyate
 57 yaḥ sarvatrānabhisnehas tat tat prāpya śubhāśubham
     nābhinandati na dveṣṭi tasya prajñā pratiṣṭhitā
 58 yadā saṃharate cāyaṃ kūrmo 'ṅgānīva sarvaśaḥ
     indriyāṇīndriyārthebhyas tasya prajñā pratiṣṭhitā
 59 viṣayā vinivartante nirāhārasya dehinaḥ
     rasavarjaṃ raso 'py asya paraṃ dṛṣṭvā nivartate
 60 yatato hy api kaunteya puruṣasya vipaścitaḥ
     indriyāṇi pramāthīni haranti prasabhaṃ manaḥ
 61 tāni sarvāṇi saṃyamya yukta āsīta matparaḥ
     vaśe hi yasyendriyāṇi tasya prajñā pratiṣṭhitā
 62 dhyāyato viṣayān puṃsaḥ saṅgas teṣūpajāyate
     saṅgāt saṃjāyate kāmaḥ kāmāt krodho 'bhijāyate
 63 krodhād bhavati saṃmohaḥ saṃmohāt smṛtivibhramaḥ
     smṛtibhraṃśād buddhināśo buddhināśāt praṇaśyati
 64 rāgadveṣaviyuktais tu viṣayān indriyaiś caran
     ātmavaśyair vidheyātmā prasādam adhigacchati
 65 prasāde sarvaduḥkhānāṃ hānir asyopajāyate
     prasannacetaso hy āśu buddhiḥ paryavatiṣṭhate
 66 nāsti buddhir ayuktasya na cāyuktasya bhāvanā
     na cābhāvayataḥ śāntir aśāntasya kutaḥ sukham
 67 indriyāṇāṃ hi caratāṃ yan mano 'nuvidhīyate
     tad asya harati prajñāṃ vāyur nāvam ivāmbhasi
 68 tasmād yasya mahābāho nigṛhītāni sarvaśaḥ
     indriyāṇīndriyārthebhyas tasya prajñā pratiṣṭhitā
 69 yā niśā sarvabhūtānāṃ tasyāṃ jāgarti saṃyamī
     yasyāṃ jāgrati bhūtāni sā niśā paśyato muneḥ
 70 āpūryamāṇam acalapratiṣṭhaṃ; samudram āpaḥ praviśanti yadvat
     tadvat kāmā yaṃ praviśanti sarve; sa śāntim āpnoti na kāmakāmī
 71 vihāya kāmān yaḥ sarvān pumāṃś carati niḥspṛhaḥ
     nirmamo nirahaṃkāraḥ sa śāntim adhigacchati
 72 eṣā brāhmī sthitiḥ pārtha naināṃ prāpya vimuhyati
     sthitvāsyām antakāle 'pi brahmanirvāṇam ṛcchati


Next: Chapter 25