Sacred Texts  Hinduism  Mahabharata  Index  Book 9 Index  Previous  Next 

Book 9 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 9
Chapter 56

  1 [स]
      ततॊ थुर्यॊधनॊ थृष्ट्वा भीमसेनं तदागतम
      परत्युथ्ययाव अथीनात्मा वेगेन महता नथन
  2 समापेततुर आनथ्य शृङ्गिणौ वृषभाव इव
      महानिर्घात घॊषश च संप्रहारस तयॊर अभूत
  3 अभवच च तयॊर युथ्धं तुमुलं लॊम हार्षणम
      जिगीषतॊर युधा अन्यॊन्यम इन्थ्र परह्राथयॊर इव
  4 रुधिरॊक्षितसर्वाङ्गौ गथाहस्तौ मनस्विनौ
      थथृशाते महात्मानौ पुष्पिताव इव कुंशुकौ
  5 तदा तस्मिन महायुथ्धे वर्तमाने सुथारुणे
      खथ्यॊतसंघैर इव खं थर्शनीयं वयरॊचत
  6 तदा तस्मिन वर्तमाने संकुले तुमुले भृशम
      उभाव आपि परिश्रान्तौ युध्यमानाव अरिंथमौ
  7 तौ मुहूर्तं समाश्वस्य पुनर एव परंतपौ
      अभ्यहारयतां तत्र संप्रगृह्य गथे शुभे
  8 तौ तु थृष्ट्वा महावीर्यौ समाश्वस्तौ नरर्षभौ
      बलिनौ वारणौ यथ्वथ वाशितार्दे मथॊत्कटौ
  9 अपारवीर्यौ संप्रेक्ष्य परगृहीतगथाव उभौ
      विस्मयं परमं जग्मुर थेवगन्धर्वथानवाः
  10 परगृहीतगथौ थृष्ट्वा थुर्यॊधन वृकॊथरौ
     सांशयः सर्वभूतानां विजये समपथ्यत
 11 समागम्य ततॊ भूयॊ भरातरौ बलिनां वरौ
     अन्यॊन्यस्यान्तर परेप्सू परचक्राते ऽनतरं परति
 12 यमथण्डॊपमां गुर्वीम इन्थ्राशनिम इवॊथ्यताम
     थथृशुः परेक्षका राजन रौथ्रीं विशसनीं गथाम
 13 आविध्यतॊ गथां तस्य भीमसेनस्य संयुगे
     शब्थः सुतुमुलॊ घॊरॊ मुहूर्तं समपथ्यत
 14 आविध्यन्तम अभिप्रेक्ष्य धार्तराष्ट्रॊ ऽद पाण्डवम
     गथाम अलघु वेगां तां विस्मितः संबभूव ह
 15 चरंश च विविधान मार्गान मण्डलानि च भारत
     अशॊभत तथा वीरॊ भूय एव वृकॊथरः
 16 तौ परस्परम आसाथ्य यत ताव अन्यॊन्यरक्षणे
     मार्जाराव इव भक्षार्दे ततक्षाते मुहुर मुहुः
 17 अचरथ भीमसेनस तु मार्गान बहुविधांस तदा
     मण्डलानि विचित्राणि सदानानि विविधानि च
 18 गॊमूत्रिकाणि चित्राणि गतप्रत्यागतानि च
     परिमॊक्षं परहाराणां वर्जनं परिधावनम
 19 अभिथ्रवणम आक्षेपम अवस्दानं सविग्रहम
     परावर्तन संवर्तम अवप्लुतम अदाप्लुतम
     उपन्यस्तम अपन्यस्तं गथायुथ्धविशारथौ
 20 एवं तौ विचरन्तौ तु नयघ्नतां वै परस्परम
     वञ्चयन्तौ पुनश चैव चेरतुः कुरुसत्तमौ
 21 विक्रीडन्तौ सुबलिनौ मण्डलानि परचेरतुः
     गथाहस्तौ ततस तौ तु मण्डलावस्दितौ बली
 22 थक्षिणं मण्डलं राजन धार्तराष्ट्रॊ ऽभयवर्तत
     सव्यं तु मण्डलं तत्र भीमसेनॊ ऽभयवर्तत
 23 तदा तु चरतस तस्य भीमस्य रणमूर्धनि
     थुर्यॊधनॊ महाराज पार्श्वथेशे ऽभयताडयत
 24 आहतस तु तथा भीमस तव पुत्रेण भारत
     आविध्यत गथां गुर्वीं परहारं तम अचिन्तयन
 25 इन्थ्राशनिसमां घॊरां यमथण्डम इवॊथ्यताम
     थथृशुस ते महाराज भीमसेनस्य तां गथाम
 26 आविध्यन्तं गथां थृष्ट्वा भीमसेनं तवात्मजः
     समुथ्यम्या गथां घॊरां परत्यविध्यथ अरिंथमः
 27 गथा मारुतवेगेन तव पुत्रस्य भारत
     शब्थ आसीत सुतुमुलस तेजश च समजायत
 28 स चरन विविधान मार्गान मण्डलानि च भागशः
     समशॊभत तेजस्वी भूयॊ भीमात सुयॊधनः
 29 आविथ्धा सर्ववेगेन भीमेन महती गथा
     सधूमं सार्चिषं चाग्निं मुमॊचॊग्रा महास्वना
 30 आधूतां भीमसेनेन गथां थृष्ट्वा सुयॊधनः
     अथ्रिसारमयीं गुर्वीम आविध्यन बह्व अशॊभत
 31 गथा मारुतवेगं हि थृष्ट्वा तस्य महात्मनः
     भयं विवेश पाण्डून वै सर्वान एव ससॊमकान
 32 तौ थर्शयन्तौ समरे युथ्धक्रीडां समन्ततः
     गथाभ्यां सहसान्यॊन्यम आजघ्नतुर अरिंथमौ
 33 तौ परस्परम आसाथ्य थंष्ट्राभ्यां थविरथौ यदा
     अशॊभेतां महाराज शॊणितेन परिप्लुतौ
 34 एवं तथ अभवथ युथ्धं घॊररूपम असंवृतम
     परिवृत्ते ऽहनि करूरं वृत्रवासवयॊर इव
 35 थृष्ट्वा वयवस्दितं भीमं तव पुत्रॊ महाबलः
     चरंश चित्रतरान मार्गान कौन्तेयम अभिथुथ्रुवे
 36 तस्य भीमॊ महावेगां जाम्बूनथपरिष्कृताम
     अभिक्रुथ्धस्य करुथ्धस तु ताडयाम आस तां गथाम
 37 सविस्फुलिङ्गॊ निर्ह्राथस तयॊस तत्राभिघातजः
     पराथुरासीन महाराज सृष्टयॊर वज्रयॊर इव
 38 वेगवत्या तया तत्र भीमसेनप्रमुक्तया
     निपतन्त्या महाराज पृदिवीसमकम्पत
 39 तां नामृष्यत कौरव्यॊ गथां परतिहतां रणे
     मत्तॊ थविप इव करुथ्धः परतिजुञ्जर थर्शनात
 40 स सव्यं मण्डलं राजन्न उथ्भ्राम्य कृतनिश्चयः
     आजघ्ने मूर्ध्नि कौन्तेयं गथया भीमवेगया
 41 तया तव अभिहतॊ भीमः पुत्रेण तव पाण्डवः
     नाकम्पत महाराज तथ अथ्भुतम इवाभवत
 42 आश्चर्यं चापि तथ राजन सर्वसैन्यान्य अपूजयन
     यथ गथाभिहतॊ भीमॊ नाकम्पत पथात पथम
 43 ततॊ गुरुतरां थीप्तां गथां हेमपरिष्कृताम
     थुर्यॊधनाय वयसृजथ भीमॊ भीमपराक्रमः
 44 तं परहारम असंभ्रान्तॊ लाघवेन महाबलः
     मॊघं थुर्यॊधनश चक्रे तत्राभूथ विस्मयॊ महान
 45 सा तु मॊघा गथा राजन पतन्ती भीम चॊथिता
     चालयाम आस पृदिवीं महानिर्घात निस्वना
 46 आस्दाय कौशिकान मार्गान उत्पतन स पुनः पुनः
     गथा निपातं परज्ञाय भीमसेनम अवञ्चयत
 47 वञ्चयित्वा तदा भीमं गथया कुरुसत्तमः
     ताडयाम आस संक्रुथ्धॊ वक्षॊ थेशे महाबलः
 48 गथयाभिहतॊ भीमॊ मुह्यमानॊ महारणे
     नाभ्यमन्यत कर्तव्यं पुत्रेणाभ्याहतस तव
 49 तस्मिंस तदा वर्तमाने राजन सॊमक पाण्डवाः
     भृशॊपहत संकल्पा नहृष्ट मनसॊ ऽभवन
 50 स तु तेन परहारेण मातङ्ग इव रॊषितः
     हस्तिवथ धस्ति संकाशम अभिथुथ्राव ते सुतम
 51 ततस तु रभसॊ भीमॊ गथया तनयं तव
     अभिथुथ्राव वेगेन सिंहॊ वनगजं यदा
 52 उपसृत्य तु राजानं गथा मॊक्षविशारथः
     आविध्यत गथां राजन समुथ्थिश्य सुतं तव
 53 अताडयथ भीमसेनः पार्श्वे थुर्यॊधनं तथा
     स विह्वलः परहारेण जानुभ्याम अगमन महीम
 54 तस्मिंस तु भरतश्रेष्ठे जानुभ्याम अवनीं गते
     उथतिष्ठत ततॊ नाथः सृञ्जयानां जगत्पते
 55 तेषां तु निनथं शरुत्वा सृञ्जयानां नरर्षभः
     अमर्षाथ भरतश्रेष्ठ पुत्रस ते समकुप्यत
 56 उत्दाय तु महाबाहुः करुथ्धॊ नाग इव शवसन
     थिधक्षन्न इव नेत्राभ्यां भीमसेनम अवैक्षत
 57 ततः स भरतश्रेष्ठॊ गथापाणिर अभिथ्रवत
     परमदिष्यन्न इव शिरॊ भीमसेनस्य संयुगे
 58 स महात्मा महात्मानं भीमं भीमपराक्रमः
     अताडयच छङ्खथेशे स चचालाचलॊपमः
 59 स भूयः शुशुभे पार्दस ताडितॊ गथया रणे
     उथ्भिन्न रुधिरॊ राजन परभिन्न इव कुञ्जरः
 60 ततॊ गथां वीर हणीम अयॊ मयीं; परगृह्य वज्राशनितुल्यनिस्वनाम
     अताडयच छत्रुम अमित्रकर्शनॊ; बलेन विक्रम्य धनंजयाग्रजः
 61 स भीमसेनाभिहतस तवात्मजः; पपात संकम्पित थेहबन्धनः
     सुपुष्पितॊ मारुतवेगताडितॊ; महावने साल इवावघूर्णितः
 62 ततः परणेथुर जहृषुश च पाण्डवाः; समीक्ष्य पुत्रं पतितं कषितौ तव
     तद सुतस ते परतिलभ्य चेतनां; समुत्पपात थविरथॊ यदा हरथात
 63 स पार्दिवॊ नित्यम अमर्षितस तथा; महारदः शिक्षितवत परिभ्रमन
     अताडयत पाण्डवम अग्रतः सदितं; स विह्वलाङ्गॊ जगतीम उपास्पृशत
 64 स समिह नाथान विननाथ कौरवॊ; निपात्य भूमौ युधि भीमम ओजसा
     बिभेथ चैवाशनि तुल्यतेजसा; गथा निपातेन शरीररक्षणम
 65 ततॊ ऽनतरिक्षे निनथॊ महान अभूथ; थिवौकसाम अप्सरसां च नेथुषाम
     पपात चॊच्चर मर परवेरितं; विचित्रपुष्पॊत्कर वर्षम उत्तमम
 66 ततः परान आविशथ उत्तमं भयं; समीक्ष्य भूमौ पतितं नरॊत्तमम
     अहीयमानं च बलेन कौरवं; निशम्य भेथं च थृढस्य वर्मणः
 67 ततॊ मुहूर्ताथ उपलभ्य चेतनां; परमृज्य वक्त्रं रुधिरार्धम आत्मनः
     धृतिं समालम्ब्य विवृत्तलॊचनॊ; बलेन संस्तभ्य वृकॊथरः सदितः
  1 [s]
      tato duryodhano dṛṣṭvā bhīmasenaṃ tathāgatam
      pratyudyayāv adīnātmā vegena mahatā nadan
  2 samāpetatur ānadya śṛṅgiṇau vṛṣabhāv iva
      mahānirghāta ghoṣaś ca saṃprahāras tayor abhūt
  3 abhavac ca tayor yuddhaṃ tumulaṃ loma hārṣaṇam
      jigīṣator yudhā anyonyam indra prahrādayor iva
  4 rudhirokṣitasarvāṅgau gadāhastau manasvinau
      dadṛśāte mahātmānau puṣpitāv iva kuṃśukau
  5 tathā tasmin mahāyuddhe vartamāne sudāruṇe
      khadyotasaṃghair iva khaṃ darśanīyaṃ vyarocata
  6 tathā tasmin vartamāne saṃkule tumule bhṛśam
      ubhāv āpi pariśrāntau yudhyamānāv ariṃdamau
  7 tau muhūrtaṃ samāśvasya punar eva paraṃtapau
      abhyahārayatāṃ tatra saṃpragṛhya gade śubhe
  8 tau tu dṛṣṭvā mahāvīryau samāśvastau nararṣabhau
      balinau vāraṇau yadvad vāśitārthe madotkaṭau
  9 apāravīryau saṃprekṣya pragṛhītagadāv ubhau
      vismayaṃ paramaṃ jagmur devagandharvadānavāḥ
  10 pragṛhītagadau dṛṣṭvā duryodhana vṛkodarau
     sāṃśayaḥ sarvabhūtānāṃ vijaye samapadyata
 11 samāgamya tato bhūyo bhrātarau balināṃ varau
     anyonyasyāntara prepsū pracakrāte 'ntaraṃ prati
 12 yamadaṇḍopamāṃ gurvīm indrāśanim ivodyatām
     dadṛśuḥ prekṣakā rājan raudrīṃ viśasanīṃ gadām
 13 āvidhyato gadāṃ tasya bhīmasenasya saṃyuge
     śabdaḥ sutumulo ghoro muhūrtaṃ samapadyata
 14 āvidhyantam abhiprekṣya dhārtarāṣṭro 'tha pāṇḍavam
     gadām alaghu vegāṃ tāṃ vismitaḥ saṃbabhūva ha
 15 caraṃś ca vividhān mārgān maṇḍalāni ca bhārata
     aśobhata tadā vīro bhūya eva vṛkodaraḥ
 16 tau parasparam āsādya yat tāv anyonyarakṣaṇe
     mārjārāv iva bhakṣārthe tatakṣāte muhur muhuḥ
 17 acarad bhīmasenas tu mārgān bahuvidhāṃs tathā
     maṇḍalāni vicitrāṇi sthānāni vividhāni ca
 18 gomūtrikāṇi citrāṇi gatapratyāgatāni ca
     parimokṣaṃ prahārāṇāṃ varjanaṃ paridhāvanam
 19 abhidravaṇam ākṣepam avasthānaṃ savigraham
     parāvartana saṃvartam avaplutam athāplutam
     upanyastam apanyastaṃ gadāyuddhaviśāradau
 20 evaṃ tau vicarantau tu nyaghnatāṃ vai parasparam
     vañcayantau punaś caiva ceratuḥ kurusattamau
 21 vikrīḍantau subalinau maṇḍalāni praceratuḥ
     gadāhastau tatas tau tu maṇḍalāvasthitau balī
 22 dakṣiṇaṃ maṇḍalaṃ rājan dhārtarāṣṭro 'bhyavartata
     savyaṃ tu maṇḍalaṃ tatra bhīmaseno 'bhyavartata
 23 tathā tu caratas tasya bhīmasya raṇamūrdhani
     duryodhano mahārāja pārśvadeśe 'bhyatāḍayat
 24 āhatas tu tadā bhīmas tava putreṇa bhārata
     āvidhyata gadāṃ gurvīṃ prahāraṃ tam acintayan
 25 indrāśanisamāṃ ghorāṃ yamadaṇḍam ivodyatām
     dadṛśus te mahārāja bhīmasenasya tāṃ gadām
 26 āvidhyantaṃ gadāṃ dṛṣṭvā bhīmasenaṃ tavātmajaḥ
     samudyamyā gadāṃ ghorāṃ pratyavidhyad ariṃdamaḥ
 27 gadā mārutavegena tava putrasya bhārata
     śabda āsīt sutumulas tejaś ca samajāyata
 28 sa caran vividhān mārgān maṇḍalāni ca bhāgaśaḥ
     samaśobhata tejasvī bhūyo bhīmāt suyodhanaḥ
 29 āviddhā sarvavegena bhīmena mahatī gadā
     sadhūmaṃ sārciṣaṃ cāgniṃ mumocogrā mahāsvanā
 30 ādhūtāṃ bhīmasenena gadāṃ dṛṣṭvā suyodhanaḥ
     adrisāramayīṃ gurvīm āvidhyan bahv aśobhata
 31 gadā mārutavegaṃ hi dṛṣṭvā tasya mahātmanaḥ
     bhayaṃ viveśa pāṇḍūn vai sarvān eva sasomakān
 32 tau darśayantau samare yuddhakrīḍāṃ samantataḥ
     gadābhyāṃ sahasānyonyam ājaghnatur ariṃdamau
 33 tau parasparam āsādya daṃṣṭrābhyāṃ dviradau yathā
     aśobhetāṃ mahārāja śoṇitena pariplutau
 34 evaṃ tad abhavad yuddhaṃ ghorarūpam asaṃvṛtam
     parivṛtte 'hani krūraṃ vṛtravāsavayor iva
 35 dṛṣṭvā vyavasthitaṃ bhīmaṃ tava putro mahābalaḥ
     caraṃś citratarān mārgān kaunteyam abhidudruve
 36 tasya bhīmo mahāvegāṃ jāmbūnadapariṣkṛtām
     abhikruddhasya kruddhas tu tāḍayām āsa tāṃ gadām
 37 savisphuliṅgo nirhrādas tayos tatrābhighātajaḥ
     prādurāsīn mahārāja sṛṣṭayor vajrayor iva
 38 vegavatyā tayā tatra bhīmasenapramuktayā
     nipatantyā mahārāja pṛthivīsamakampata
 39 tāṃ nāmṛṣyata kauravyo gadāṃ pratihatāṃ raṇe
     matto dvipa iva kruddhaḥ pratijuñjara darśanāt
 40 sa savyaṃ maṇḍalaṃ rājann udbhrāmya kṛtaniścayaḥ
     ājaghne mūrdhni kaunteyaṃ gadayā bhīmavegayā
 41 tayā tv abhihato bhīmaḥ putreṇa tava pāṇḍavaḥ
     nākampata mahārāja tad adbhutam ivābhavat
 42 āścaryaṃ cāpi tad rājan sarvasainyāny apūjayan
     yad gadābhihato bhīmo nākampata padāt padam
 43 tato gurutarāṃ dīptāṃ gadāṃ hemapariṣkṛtām
     duryodhanāya vyasṛjad bhīmo bhīmaparākramaḥ
 44 taṃ prahāram asaṃbhrānto lāghavena mahābalaḥ
     moghaṃ duryodhanaś cakre tatrābhūd vismayo mahān
 45 sā tu moghā gadā rājan patantī bhīma coditā
     cālayām āsa pṛthivīṃ mahānirghāta nisvanā
 46 āsthāya kauśikān mārgān utpatan sa punaḥ punaḥ
     gadā nipātaṃ prajñāya bhīmasenam avañcayat
 47 vañcayitvā tathā bhīmaṃ gadayā kurusattamaḥ
     tāḍayām āsa saṃkruddho vakṣo deśe mahābalaḥ
 48 gadayābhihato bhīmo muhyamāno mahāraṇe
     nābhyamanyata kartavyaṃ putreṇābhyāhatas tava
 49 tasmiṃs tathā vartamāne rājan somaka pāṇḍavāḥ
     bhṛśopahata saṃkalpā nahṛṣṭa manaso 'bhavan
 50 sa tu tena prahāreṇa mātaṅga iva roṣitaḥ
     hastivad dhasti saṃkāśam abhidudrāva te sutam
 51 tatas tu rabhaso bhīmo gadayā tanayaṃ tava
     abhidudrāva vegena siṃho vanagajaṃ yathā
 52 upasṛtya tu rājānaṃ gadā mokṣaviśāradaḥ
     āvidhyata gadāṃ rājan samuddiśya sutaṃ tava
 53 atāḍayad bhīmasenaḥ pārśve duryodhanaṃ tadā
     sa vihvalaḥ prahāreṇa jānubhyām agaman mahīm
 54 tasmiṃs tu bharataśreṣṭhe jānubhyām avanīṃ gate
     udatiṣṭhat tato nādaḥ sṛñjayānāṃ jagatpate
 55 teṣāṃ tu ninadaṃ śrutvā sṛñjayānāṃ nararṣabhaḥ
     amarṣād bharataśreṣṭha putras te samakupyata
 56 utthāya tu mahābāhuḥ kruddho nāga iva śvasan
     didhakṣann iva netrābhyāṃ bhīmasenam avaikṣata
 57 tataḥ sa bharataśreṣṭho gadāpāṇir abhidravat
     pramathiṣyann iva śiro bhīmasenasya saṃyuge
 58 sa mahātmā mahātmānaṃ bhīmaṃ bhīmaparākramaḥ
     atāḍayac chaṅkhadeśe sa cacālācalopamaḥ
 59 sa bhūyaḥ śuśubhe pārthas tāḍito gadayā raṇe
     udbhinna rudhiro rājan prabhinna iva kuñjaraḥ
 60 tato gadāṃ vīra haṇīm ayo mayīṃ; pragṛhya vajrāśanitulyanisvanām
     atāḍayac chatrum amitrakarśano; balena vikramya dhanaṃjayāgrajaḥ
 61 sa bhīmasenābhihatas tavātmajaḥ; papāta saṃkampita dehabandhanaḥ
     supuṣpito mārutavegatāḍito; mahāvane sāla ivāvaghūrṇitaḥ
 62 tataḥ praṇedur jahṛṣuś ca pāṇḍavāḥ; samīkṣya putraṃ patitaṃ kṣitau tava
     tatha sutas te pratilabhya cetanāṃ; samutpapāta dvirado yathā hradāt
 63 sa pārthivo nityam amarṣitas tadā; mahārathaḥ śikṣitavat paribhraman
     atāḍayat pāṇḍavam agrataḥ sthitaṃ; sa vihvalāṅgo jagatīm upāspṛśat
 64 sa smiha nādān vinanāda kauravo; nipātya bhūmau yudhi bhīmam ojasā
     bibheda caivāśani tulyatejasā; gadā nipātena śarīrarakṣaṇam
 65 tato 'ntarikṣe ninado mahān abhūd; divaukasām apsarasāṃ ca neduṣām
     papāta coccara mara praveritaṃ; vicitrapuṣpotkara varṣam uttamam
 66 tataḥ parān āviśad uttamaṃ bhayaṃ; samīkṣya bhūmau patitaṃ narottamam
     ahīyamānaṃ ca balena kauravaṃ; niśamya bhedaṃ ca dṛḍhasya varmaṇaḥ
 67 tato muhūrtād upalabhya cetanāṃ; pramṛjya vaktraṃ rudhirārdham ātmanaḥ
     dhṛtiṃ samālambya vivṛttalocano; balena saṃstabhya vṛkodaraḥ sthitaḥ


Next: Chapter 57