Sacred Texts  Hinduism  Index  Book 2 Index  Previous  Next 

Book 2
Chapter 96

 1 vasiṣṭhaḥ purataḥ kṛtvā dārān daśarathasya ca
  abhicakrāma taṃ deśaṃ rāmadarśanatarṣitaḥ
 2 rājapatnyaś ca gacchantyo mandaṃ mandākinīṃ prati
  dadṛśus tatra tat tīrthaṃ rāmalakṣmaṇasevitam
 3 kausalyā bāṣpapūrṇena mukhena pariśuṣyatā
  sumitrām abravīd dīnā yāś cānyā rājayoṣitaḥ
 4 idaṃ teṣām anāthānāṃ kliṣṭam akliṣṭa karmaṇām
  vane prāk kevalaṃ tīrthaṃ ye te nirviṣayī kṛtāḥ
 5 itaḥ sumitre putras te sadā jalam atandritaḥ
  svayaṃ harati saumitrir mama putrasya kāraṇāt
 6 dakṣiṇāgreṣu darbheṣu sā dadarśa mahītale
  pitur iṅgudipiṇyākaṃ nyastam āyatalocanā
 7 taṃ bhūmau pitur ārtena nyastaṃ rāmeṇa vīkṣya sā
  uvāca devī kausalyā sarvā daśarathastriyaḥ
 8 idam ikṣvākunāthasya rāghavasya mahātmanaḥ
  rāghaveṇa pitur dattaṃ paśyataitad yathāvidhi
 9 tasya devasamānasya pārthivasya mahātmanaḥ
  naitad aupayikaṃ manye bhuktabhogasya bhojanam
 10 caturantāṃ mahīṃ bhuktvā mahendra sadṛśo bhuvi
   katham iṅgudipiṇyākaṃ sa bhuṅkte vasudhādhipaḥ
11 ato duḥkhataraṃ loke na kiṃ cit pratibhāti mā
   yatra rāmaḥ pitur dadyād iṅgudīkṣodam ṛddhimān
12 rāmeṇeṅgudipiṇyākaṃ pitur dattaṃ samīkṣya me
   kathaṃ duḥkhena hṛdayaṃ na sphoṭati sahasradhā
13 evam ārtāṃ sapatnyas tā jagmur āśvāsya tāṃ tadā
   dadṛśuś cāśrame rāmaṃ svargāc cyutam ivāmaram
14 sarvabhogaiḥ parityaktaṃ rāma saṃprekṣya mātaraḥ
   ārtā mumucur aśrūṇi sasvaraṃ śokakarśitāḥ
15 tāsāṃ rāmaḥ samutthāya jagrāha caraṇāñ śubhān
   mātṝṇāṃ manujavyāghraḥ sarvāsāṃ satyasaṃgaraḥ
16 tāḥ pāṇibhiḥ sukhasparśair mṛdvaṅgulitalaiḥ śubhaiḥ
   pramamārjū rajaḥ pṛṣṭhād rāmasyāyatalocanāḥ
17 saumitrir api tāḥ sarvā mātṝh saṃprekṣya duḥkhitaḥ
   abhyavādayatāsaktaṃ śanai rāmād anantaram
18 yathā rāme tathā tasmin sarvā vavṛtire striyaḥ
   vṛttiṃ daśarathāj jāte lakṣmaṇe śubhalakṣaṇe
19 sītāpi caraṇāṃs tāsām upasaṃgṛhya duḥkhitā
   śvaśrūṇām aśrupūrṇākṣī sā babhūvāgrataḥ sthitā
20 tāṃ pariṣvajya duḥkhārtāṃ mātā duhitaraṃ yathā
   vanavāsakṛśāṃ dīnāṃ kausalyā vākyam abravīt
21 videharājasya sutā snuṣā daśarathasya ca
   rāmapatnī kathaṃ duḥkhaṃ saṃprāptā nirjane vane
22 padmam ātapasaṃtaptaṃ parikliṣṭam ivotpalam
   kāñcanaṃ rajasā dhvastaṃ kliṣṭaṃ candram ivāmbudaiḥ
23 mukhaṃ te prekṣya māṃ śoko dahaty agnir ivāśrayam
   bhṛśaṃ manasi vaidehi vyasanāraṇisaṃbhavaḥ
24 bruvantyām evam ārtāyāṃ jananyāṃ bharatāgrajaḥ
   pādāv āsādya jagrāha vasiṣṭhasya sa rāghavaḥ
25 purohitasyāgnisamasya tasya vai; bṛhaspater indra ivāmarādhipaḥ
   pragṛhya pādau susamṛddhatejasaḥ; sahaiva tenopaviveśa rāghavaḥ
26 tato jaghanyaṃ sahitaiḥ sa mantribhiḥ; purapradhānaiś ca sahaiva sainikaiḥ
   janena dharmajñatamena dharmavān; upopaviṣṭo bharatas tadāgrajam
27 upopaviṣṭas tu tadā sa vīryavāṃs; tapasviveṣeṇa samīkṣya rāghavam
   śriyā jvalantaṃ bharataḥ kṛtāñjalir; yathā mahendraḥ prayataḥ prajāpatim
28 kim eṣa vākyaṃ bharato 'dya rāghavaṃ; praṇamya satkṛtya ca sādhu vakṣyati
   itīva tasyāryajanasya tattvato; babhūva kautūhalam uttamaṃ tadā
29 sa rāghavaḥ satyadhṛtiś ca lakṣmaṇo; mahānubhāvo bharataś ca dhārmikaḥ
   vṛtāḥ suhṛdbhiś ca virejur adhvare; yathā sadasyaiḥ sahitās trayo 'gnayaḥ
 1 वसिष्ठः पुरतः कृत्वा थारान थशरदस्य च
  अभिचक्राम तं थेशं रामथर्शनतर्षितः
 2 राजपत्न्यश च गच्छन्त्यॊ मन्थं मन्थाकिनीं परति
  थथृशुस तत्र तत तीर्दं रामलक्ष्मणसेवितम
 3 कौसल्या बाष्पपूर्णेन मुखेन परिशुष्यता
  सुमित्राम अब्रवीथ थीना याश चान्या राजयॊषितः
 4 इथं तेषाम अनादानां कलिष्टम अक्लिष्ट कर्मणाम
  वने पराक केवलं तीर्दं ये ते निर्विषयी कृताः
 5 इतः सुमित्रे पुत्रस ते सथा जलम अतन्थ्रितः
  सवयं हरति सौमित्रिर मम पुत्रस्य कारणात
 6 थक्षिणाग्रेषु थर्भेषु सा थथर्श महीतले
  पितुर इङ्गुथिपिण्याकं नयस्तम आयतलॊचना
 7 तं भूमौ पितुर आर्तेन नयस्तं रामेण वीक्ष्य सा
  उवाच थेवी कौसल्या सर्वा थशरदस्त्रियः
 8 इथम इक्ष्वाकुनादस्य राघवस्य महात्मनः
  राघवेण पितुर थत्तं पश्यतैतथ यदाविधि
 9 तस्य थेवसमानस्य पार्दिवस्य महात्मनः
  नैतथ औपयिकं मन्ये भुक्तभॊगस्य भॊजनम
 10 चतुरन्तां महीं भुक्त्वा महेन्थ्र सथृशॊ भुवि
   कदम इङ्गुथिपिण्याकं स भुङ्क्ते वसुधाधिपः
11 अतॊ थुःखतरं लॊके न किं चित परतिभाति मा
   यत्र रामः पितुर थथ्याथ इङ्गुथीक्षॊथम ऋथ्धिमान
12 रामेणेङ्गुथिपिण्याकं पितुर थत्तं समीक्ष्य मे
   कदं थुःखेन हृथयं न सफॊटति सहस्रधा
13 एवम आर्तां सपत्न्यस ता जग्मुर आश्वास्य तां तथा
   थथृशुश चाश्रमे रामं सवर्गाच चयुतम इवामरम
14 सर्वभॊगैः परित्यक्तं राम संप्रेक्ष्य मातरः
   आर्ता मुमुचुर अश्रूणि सस्वरं शॊककर्शिताः
15 तासां रामः समुत्दाय जग्राह चरणाञ शुभान
   मातॄणां मनुजव्याघ्रः सर्वासां सत्यसंगरः
16 ताः पाणिभिः सुखस्पर्शैर मृथ्वङ्गुलितलैः शुभैः
   परममार्जू रजः पृष्ठाथ रामस्यायतलॊचनाः
17 सौमित्रिर अपि ताः सर्वा मातॄह संप्रेक्ष्य थुःखितः
   अभ्यवाथयतासक्तं शनै रामाथ अनन्तरम
18 यदा रामे तदा तस्मिन सर्वा ववृतिरे सत्रियः
   वृत्तिं थशरदाज जाते लक्ष्मणे शुभलक्षणे
19 सीतापि चरणांस तासाम उपसंगृह्य थुःखिता
   शवश्रूणाम अश्रुपूर्णाक्षी सा बभूवाग्रतः सदिता
20 तां परिष्वज्य थुःखार्तां माता थुहितरं यदा
   वनवासकृशां थीनां कौसल्या वाक्यम अब्रवीत
21 विथेहराजस्य सुता सनुषा थशरदस्य च
   रामपत्नी कदं थुःखं संप्राप्ता निर्जने वने
22 पथ्मम आतपसंतप्तं परिक्लिष्टम इवॊत्पलम
   काञ्चनं रजसा धवस्तं कलिष्टं चन्थ्रम इवाम्बुथैः
23 मुखं ते परेक्ष्य मां शॊकॊ थहत्य अग्निर इवाश्रयम
   भृशं मनसि वैथेहि वयसनारणिसंभवः
24 बरुवन्त्याम एवम आर्तायां जनन्यां भरताग्रजः
   पाथाव आसाथ्य जग्राह वसिष्ठस्य स राघवः
25 पुरॊहितस्याग्निसमस्य तस्य वै; बृहस्पतेर इन्थ्र इवामराधिपः
   परगृह्य पाथौ सुसमृथ्धतेजसः; सहैव तेनॊपविवेश राघवः
26 ततॊ जघन्यं सहितैः स मन्त्रिभिः; पुरप्रधानैश च सहैव सैनिकैः
   जनेन धर्मज्ञतमेन धर्मवान; उपॊपविष्टॊ भरतस तथाग्रजम
27 उपॊपविष्टस तु तथा स वीर्यवांस; तपस्विवेषेण समीक्ष्य राघवम
   शरिया जवलन्तं भरतः कृताञ्जलिर; यदा महेन्थ्रः परयतः परजापतिम
28 किम एष वाक्यं भरतॊ ऽथय राघवं; परणम्य सत्कृत्य च साधु वक्ष्यति
   इतीव तस्यार्यजनस्य तत्त्वतॊ; बभूव कौतूहलम उत्तमं तथा
29 स राघवः सत्यधृतिश च लक्ष्मणॊ; महानुभावॊ भरतश च धार्मिकः
   वृताः सुहृथ्भिश च विरेजुर अध्वरे; यदा सथस्यैः सहितास तरयॊ ऽगनयः


Next: Chapter 97