Sacred Texts  Hinduism  Index  Book 2 Index  Previous  Next 

Book 2
Chapter 40

 1 anuraktā mahātmānaṃ rāmaṃ satyaparakramam
  anujagmuḥ prayāntaṃ taṃ vanavāsāya mānavāḥ
 2 nivartite 'pi ca balāt suhṛdvarge ca rājini
  naiva te saṃnyavartanta rāmasyānugatā ratham
 3 ayodhyānilayānāṃ hi puruṣāṇāṃ mahāyaśāḥ
  babhūva guṇasaṃpannaḥ pūrṇacandra iva priyaḥ
 4 sa yācyamānaḥ kākutsthaḥ svābhiḥ prakṛtibhis tadā
  kurvāṇaḥ pitaraṃ satyaṃ vanam evānvapadyata
 5 avekṣamāṇaḥ sasnehaṃ cakṣuṣā prapibann iva
  uvāca rāmaḥ snehena tāḥ prajāḥ svāḥ prajā iva
 6 yā prītir bahumānaś ca mayy ayodhyānivāsinām
  matpriyārthaṃ viśeṣeṇa bharate sā niveśyatām
 7 sa hi kalyāṇa cāritraḥ kaikeyyānandavardhanaḥ
  kariṣyati yathāvad vaḥ priyāṇi ca hitāni ca
 8 jñānavṛddho vayobālo mṛdur vīryaguṇānvitaḥ
  anurūpaḥ sa vo bhartā bhaviṣyati bhayāpahaḥ
 9 sa hi rājaguṇair yukto yuvarājaḥ samīkṣitaḥ
  api cāpi mayā śiṣṭaiḥ kāryaṃ vo bhartṛśāsanam
 10 na ca tapyed yathā cāsau vanavāsaṃ gate mayi
   mahārājas tathā kāryo mama priyacikīrṣayā
11 yathā yathā dāśarathir dharmam evāsthito 'bhavat
   tathā tathā prakṛtayo rāmaṃ patim akāmayan
12 bāṣpeṇa pihitaṃ dīnaṃ rāmaḥ saumitriṇā saha
   cakarṣeva guṇair baddhvā janaṃ punar ivāsanam
13 te dvijās trividhaṃ vṛddhā jñānena vayasaujasā
   vayaḥprakampaśiraso dūrād ūcur idaṃ vacaḥ
14 vahanto javanā rāmaṃ bho bho jātyās turaṃgamāḥ
   nivartadhvaṃ na gantavyaṃ hitā bhavata bhartari
   upavāhyas tu vo bhartā nāpavāhyaḥ purād vanam
15 evam ārtapralāpāṃs tān vṛddhān pralapato dvijān
   avekṣya sahasā rāmo rathād avatatāra ha
16 padbhyām eva jagāmātha sasītaḥ sahalakṣmaṇaḥ
   saṃnikṛṣṭapadanyāso rāmo vanaparāyaṇaḥ
17 dvijātīṃs tu padātīṃs tān rāmaś cāritravatsalaḥ
   na śaśāka ghṛṇācakṣuḥ parimoktuṃ rathena saḥ
18 gacchantam eva taṃ dṛṣṭvā rāmaṃ saṃbhrāntamānasāḥ
   ūcuḥ paramasaṃtaptā rāmaṃ vākyam idaṃ dvijāḥ
19 brāhmaṇyaṃ kṛtsnam etat tvāṃ brahmaṇyam anugacchati
   dvijaskandhādhirūḍhās tvām agnayo 'py anuyānty amī
20 vājapeyasamutthāni chatrāṇy etāni paśya naḥ
   pṛṣṭhato 'nuprayātāni haṃsān iva jalātyaye
21 anavāptātapatrasya raśmisaṃtāpitasya te
   ebhiś chāyāṃ kariṣyāmaḥ svaiś chatrair vājapeyikaiḥ
22 yā hi naḥ satataṃ buddhir vedamantrānusāriṇī
   tvatkṛte sā kṛtā vatsa vanavāsānusāriṇī
23 hṛdayeṣv avatiṣṭhante vedā ye naḥ paraṃ dhanam
   vatsyanty api gṛheṣv eva dārāś cāritrarakṣitāḥ
24 na punar niścayaḥ kāryas tvadgatau sukṛtā matiḥ
   tvayi dharmavyapekṣe tu kiṃ syād dharmam avekṣitum
25 yācito no nivartasva haṃsaśuklaśiroruhaiḥ
   śirobhir nibhṛtācāra mahīpatanapāṃśulaiḥ
26 bahūnāṃ vitatā yajñā dvijānāṃ ya ihāgatāḥ
   teṣāṃ samāptir āyattā tava vatsa nivartane
27 bhaktimanti hi bhūtāni jaṃgamājaṃgamāni ca
   yācamāneṣu teṣu tvaṃ bhaktiṃ bhakteṣu darśaya
28 anugaṃtum aśaktās tvāṃ mūlair uddhṛtavegibhiḥ
   unnatā vāyuvegena vikrośantīva pādapāḥ
29 niśceṣṭāhārasaṃcārā vṛkṣaikasthānaviṣṭhitāḥ
   pakṣiṇo 'pi prayācante sarvabhūtānukampinam
30 evaṃ vikrośatāṃ teṣāṃ dvijātīnāṃ nivartane
   dadṛśe tamasā tatra vārayantīva rāghavam
 1 अनुरक्ता महात्मानं रामं सत्यपरक्रमम
  अनुजग्मुः परयान्तं तं वनवासाय मानवाः
 2 निवर्तिते ऽपि च बलात सुहृथ्वर्गे च राजिनि
  नैव ते संन्यवर्तन्त रामस्यानुगता रदम
 3 अयॊध्यानिलयानां हि पुरुषाणां महायशाः
  बभूव गुणसंपन्नः पूर्णचन्थ्र इव परियः
 4 स याच्यमानः काकुत्स्दः सवाभिः परकृतिभिस तथा
  कुर्वाणः पितरं सत्यं वनम एवान्वपथ्यत
 5 अवेक्षमाणः सस्नेहं चक्षुषा परपिबन्न इव
  उवाच रामः सनेहेन ताः परजाः सवाः परजा इव
 6 या परीतिर बहुमानश च मय्य अयॊध्यानिवासिनाम
  मत्प्रियार्दं विशेषेण भरते सा निवेश्यताम
 7 स हि कल्याण चारित्रः कैकेय्यानन्थवर्धनः
  करिष्यति यदावथ वः परियाणि च हितानि च
 8 जञानवृथ्धॊ वयॊबालॊ मृथुर वीर्यगुणान्वितः
  अनुरूपः स वॊ भर्ता भविष्यति भयापहः
 9 स हि राजगुणैर युक्तॊ युवराजः समीक्षितः
  अपि चापि मया शिष्टैः कार्यं वॊ भर्तृशासनम
 10 न च तप्येथ यदा चासौ वनवासं गते मयि
   महाराजस तदा कार्यॊ मम परियचिकीर्षया
11 यदा यदा थाशरदिर धर्मम एवास्दितॊ ऽभवत
   तदा तदा परकृतयॊ रामं पतिम अकामयन
12 बाष्पेण पिहितं थीनं रामः सौमित्रिणा सह
   चकर्षेव गुणैर बथ्ध्वा जनं पुनर इवासनम
13 ते थविजास तरिविधं वृथ्धा जञानेन वयसौजसा
   वयःप्रकम्पशिरसॊ थूराथ ऊचुर इथं वचः
14 वहन्तॊ जवना रामं भॊ भॊ जात्यास तुरंगमाः
   निवर्तध्वं न गन्तव्यं हिता भवत भर्तरि
   उपवाह्यस तु वॊ भर्ता नापवाह्यः पुराथ वनम
15 एवम आर्तप्रलापांस तान वृथ्धान परलपतॊ थविजान
   अवेक्ष्य सहसा रामॊ रदाथ अवततार ह
16 पथ्भ्याम एव जगामाद ससीतः सहलक्ष्मणः
   संनिकृष्टपथन्यासॊ रामॊ वनपरायणः
17 थविजातींस तु पथातींस तान रामश चारित्रवत्सलः
   न शशाक घृणाचक्षुः परिमॊक्तुं रदेन सः
18 गच्छन्तम एव तं थृष्ट्वा रामं संभ्रान्तमानसाः
   ऊचुः परमसंतप्ता रामं वाक्यम इथं थविजाः
19 बराह्मण्यं कृत्स्नम एतत तवां बरह्मण्यम अनुगच्छति
   थविजस्कन्धाधिरूढास तवाम अग्नयॊ ऽपय अनुयान्त्य अमी
20 वाजपेयसमुत्दानि छत्राण्य एतानि पश्य नः
   पृष्ठतॊ ऽनुप्रयातानि हंसान इव जलात्यये
21 अनवाप्तातपत्रस्य रश्मिसंतापितस्य ते
   एभिश छायां करिष्यामः सवैश छत्रैर वाजपेयिकैः
22 या हि नः सततं बुथ्धिर वेथमन्त्रानुसारिणी
   तवत्कृते सा कृता वत्स वनवासानुसारिणी
23 हृथयेष्व अवतिष्ठन्ते वेथा ये नः परं धनम
   वत्स्यन्त्य अपि गृहेष्व एव थाराश चारित्ररक्षिताः
24 न पुनर निश्चयः कार्यस तवथ्गतौ सुकृता मतिः
   तवयि धर्मव्यपेक्षे तु किं सयाथ धर्मम अवेक्षितुम
25 याचितॊ नॊ निवर्तस्व हंसशुक्लशिरॊरुहैः
   शिरॊभिर निभृताचार महीपतनपांशुलैः
26 बहूनां वितता यज्ञा थविजानां य इहागताः
   तेषां समाप्तिर आयत्ता तव वत्स निवर्तने
27 भक्तिमन्ति हि भूतानि जंगमाजंगमानि च
   याचमानेषु तेषु तवं भक्तिं भक्तेषु थर्शय
28 अनुगंतुम अशक्तास तवां मूलैर उथ्धृतवेगिभिः
   उन्नता वायुवेगेन विक्रॊशन्तीव पाथपाः
29 निश्चेष्टाहारसंचारा वृक्षैकस्दानविष्ठिताः
   पक्षिणॊ ऽपि परयाचन्ते सर्वभूतानुकम्पिनम
30 एवं विक्रॊशतां तेषां थविजातीनां निवर्तने
   थथृशे तमसा तत्र वारयन्तीव राघवम


Next: Chapter 41