Sacred Texts  Hinduism  Mahabharata  Index  Book 1 Index  Previous  Next 

Book 1 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 1
Chapter 57

  1 [व]
      राजॊपरिचरॊ नाम धर्मनित्यॊ महीपतिः
      बभूव मृगयां गन्तुं स कथा चिथ धृतव्रतः
  2 स चेथिविषयं रम्यं वसुः पौरवनन्थनः
      इन्थ्रॊपथेशाज जग्राह गरहणीयं महीपतिः
  3 तम आश्रमे नयस्तशस्त्रं निवसन्तं तपॊ रतिम
      थेवः साक्षात सवयं वज्री समुपायान महीपतिम
  4 इन्थ्रत्वम अर्हॊ राजायं तपसेत्य अनुचिन्त्य वै
      तं सान्त्वेन नृपं साक्षात तपसः संन्यवर्तयत
  5 [ईन्थ्र]
      न संकीर्येत धर्मॊ ऽयं पृदिव्यां पृदिवीपते
      तं पाहि धर्मॊ हि धृतः कृत्स्नं धारयते जगत
  6 लॊक्यं धर्मं पालय तवं नित्ययुक्तः समाहितः
      धर्मयुक्तस ततॊ लॊकान पुण्यान आप्स्यसि शाश्वतान
  7 थिविष्ठस्य भुविष्ठस तवं सखा भूत्वा मम परियः
      ऊधः पृदिव्या यॊ थेशस तम आवस नराधिप
  8 पशव्यश चैव पुण्यश च सुस्दिरॊ धनधान्यवान
      सवारक्ष्यश चैव सौम्यश च भॊग्यैर भूमिगुणैर वृतः
  9 अत्य अन्यान एष थेशॊ हि धनरत्नाथिभिर युतः
      वसु पूर्णा च वसुधा वस चेथिषु चेथिप
  10 धर्मशीला जनपथाः सुसंतॊषाश च साधवः
     न च मिद्या परलापॊ ऽतर सवैरेष्व अपि कुतॊ ऽनयदा
 11 न च पित्रा विभज्यन्ते नरा गुरुहिते रताः
     युञ्जते धुरि नॊ गाश च कृशाः संधुक्षयन्ति च
 12 सर्वे वर्णाः सवधर्मस्दाः सथा चेथिषु मानथ
     न ते ऽसत्य अविथितं किं चित तरिषु लॊकेषु यथ भवेत
 13 थेवॊपभॊग्यं थिव्यं च आकाशे सफाटिकं महत
     आकाशगं तवां मथ्थत्तं विमानम उपपत्स्यते
 14 तवम एकः सर्वमर्त्येषु विमानवरम आस्दितः
     चरिष्यस्य उपरिस्दॊ वै थेवॊ विग्रहवान इव
 15 थथामि ते वैजयन्तीं मालाम अम्लान पङ्कजाम
     धारयिष्यति संग्रामे या तवां शस्त्रैर अविक्षतम
 16 लक्षणं चैतथ एवेह भविता ते नराधिप
     इन्थ्र मालेति विख्यातं धन्यम अप्रतिमं महत
 17 [व]
     यष्टिं च वैणवीं तस्मै थथौ वृत्रनिषूथनः
     इष्टप्रथानम उथ्थिश्य शिष्टानां परिपालिनीम
 18 तस्याः शक्रस्य पूजार्दं भूमौ भूमिपतिस तथा
     परवेशं कारयाम आस गते संवत्सरे तथा
 19 ततः परभृति चाथ्यापि यष्ट्याः कषितिप सत्तमैः
     परवेशः करियते राजन यदा तेन परवर्तितः
 20 अपरे थयुस तदा चास्याः करियते उच्छ्रयॊ नृपैः
     अलंकृतायाः पिटकैर गन्धैर माल्यैश च भूषणैः
     माल्यथाम परिक्षिप्ता विधिवत करियते ऽपि च
 21 भगवान पूज्यते चात्र हास्यरूपेण शंकरः
     सवयम एव गृहीतेन वसॊः परीत्या महात्मनः
 22 एतां पूजां महेन्थ्रस तु थृष्ट्वा थेवकृतां शुभाम
     वसुना राजमुख्येन परीतिमान अब्रवीथ विभुः
 23 ये पूजयिष्यन्ति नरा राजानश च महं मम
     कारयिष्यन्ति च मुथा यदा चेथिपतिर नृपः
 24 तेषां शरीर विजयश चैव सराष्ट्राणां भविष्यति
     तदा सफीतॊ जनपथॊ मुथितश च भविष्यति
 25 एवं महात्मना तेन महेन्थ्रेण नराधिप
     वसुः परीत्या मघवता महाराजॊ ऽभिसत्कृतः
 26 उत्सवं कारयिष्यन्ति सथा शक्रस्य ये नराः
     भूमिथानाथिभिर थानैर यदा पूता भवन्ति वै
     वरथानमहायज्ञैस तदा शक्रॊत्सवेन ते
 27 संपूजितॊ मघवता वसुश चेथिपतिस तथा
     पालयाम आस धर्मेण चेथिस्दः पृदिवीम इमाम
     इन्थ्र परीत्या भूमिपतिश चकारेन्थ्र महं वसुः
 28 पुत्राश चास्य महावीर्याः पञ्चासन्न अमितौजसः
     नाना राज्येषु च सुतान स सम्राड अभ्यषेचयत
 29 महारदॊ मगध राड विश्रुतॊ यॊ बृहथ्रदः
     परत्यग्रहः कुशाम्बश च यम आहुर मणिवाहनम
     मच छिल्लश च यथुश चैव राजन्यश चापराजितः
 30 एते तस्य सुता राजन राजर्षेर भूरि तेजसः
     नयवेशयन नामभिः सवैस ते थेशांश च पुराणि च
     वासवाः पञ्च राजानः पृदग वंशाश च शाश्वताः
 31 वसन्तम इन्थ्र परासाथे आकाशे सफाटिके च तम
     उपतस्दुर महात्मानं गन्धर्वाप्सरसॊ नृपम
     राजॊपरिचरेत्य एवं नाम तस्याद विश्रुतम
 32 पुरॊपवाहिनीं तस्य नथीं शुक्तिमतीं गिरिः
     अरौत्सीच चेतना युक्तः कामात कॊलाहलः किल
 33 गिरिं कॊलाहलं तं तु पथा वसुर अताडयत
     निश्चक्राम नथी तेन परहार विवरेण सा
 34 तस्यां नथ्याम अजनयन मिदुनं पर्वतः सवयम
     तस्माथ विमॊक्षणात परीता नथी राज्ञे नयवेथयत
 35 यः पुमान अभवत तत्र तं स राजर्षिसत्तमः
     वसुर वसु परथश चक्रे सेनापतिम अरिंथमम
     चकार पत्नीं कन्यां तु थयितां गिरिकां नृपः
 36 वसॊः पत्नी तु गिरिका कामात काले नयवेथयत
     ऋतुकालम अनुप्राप्तं सनाता पुंसवने शुचिः
 37 तथ अहः पितरश चैनम ऊचुर जहि मृगान इति
     तं राजसत्तमं परीतास तथा मतिमतां वरम
 38 स पितॄणां नियॊगं तम अव्यतिक्रम्य पार्दिवः
     चचार मृगयां कामी गिरिकाम एव संस्मरन
     अतीव रूपसंपन्नां साक्षाच छरियम इवापराम
 39 तस्य रेतः परचस्कन्थ चरतॊ रुचिरे वने
     सकन्न मात्रं च तथ रेतॊ वृक्षपत्रेण भूमिपः
 40 परतिजग्राह मिद्या मे न सकंथेथ रेत इत्य उत
     ऋतुश च तस्या पत्न्या मे न मॊघः सयाथ इति परभुः
 41 संचिन्त्यैवं तथा राजा विचार्य च पुनः पुनः
     अमॊघत्वं च विज्ञाय रेतसॊ राजसत्तमः
 42 शुक्रप्रस्दापने कालं महिष्याः परसमीक्ष्य सः
     अभिमन्त्र्याद तच छुक्रम आरात तिष्ठन्तम आशुगम
     सूक्ष्मधर्मार्दतत्त्वज्ञॊ जञात्वा शयेनं ततॊ ऽबरवीत
 43 मत्प्रियार्दम इथं सौम्य शुक्रं मम गृहं नय
     गिरिकायाः परयच्छाशु तस्या हय आर्तवम अथ्य वै
 44 गृहीत्वा तत तथा शयेनस तूर्णम उत्पत्य वेगवान
     जवं परमम आस्दाय परथुथ्राव विहंगमः
 45 तम अपश्यथ अदायान्तं शयेनं शयेनस तदापरः
     अभ्यथ्रवच च तं सथ्यॊ थृष्ट्वैवामिष शङ्कया
 46 तुण्डयुथ्धम अदाकाशे ताव उभौ संप्रचक्रतुः
     युध्यतॊर अपतथ रेतस तच चापि यमुनाम्भसि
 47 तत्राथ्रिकेति विख्याता बरह्मशापाथ वराप्सराः
     मीनभावम अनुप्राप्ता बभूव यमुना चरी
 48 शयेनपाथपरिभ्रष्टं तथ वीर्यम अद वासवम
     जग्राह तरसॊपेत्य साथ्रिका मत्स्यरूपिणी
 49 कथा चिथ अद मत्सीं तां बबन्धुर मत्स्यजीविनः
     मासे च थशमे पराप्ते तथा भरतसत्तम
     उज्जह्नुर उथरात तस्याः सत्रीपुमांसं च मानुषम
 50 आश्चर्यभूतं मत्वा तथ राज्ञस ते परत्यवेथयन
     काये मत्स्या इमौ राजन संभूतौ मानुषाव इति
 51 तयॊः पुमांसं जग्राह राजॊपरिचरस तथा
     स मत्स्यॊ नाम राजासीथ धार्मिकः सत्यसंगरः
 52 साप्सरा मुक्तशापा च कषणेन समपथ्यत
     पुरॊक्ता या भगवता तिर्यग्यॊनिगता शुभे
     मानुषौ जनयित्वा तवं शापमॊक्षम अवाप्स्यसि
 53 ततः सा जनयित्वा तौ विशस्ता मत्स्यघातिना
     संत्यज्य मत्स्यरूपं सा थिव्यं रूपम अवाप्य च
     सिथ्धर्षिचारणपदं जगामाद वराप्सराः
 54 या कन्या थुहिता तस्या मत्स्या मत्स्यसगन्धिनी
     राज्ञा थत्ताद थाशाय इयं तव भवत्व इति
     रूपसत्त्वसमायुक्ता सर्वैः समुथिता गुणैः
 55 सा तु सत्यवती नाम मत्स्यघात्य अभिसंश्रयात
     आसीन मत्स्यसगन्धैव कं चित कालं शुचिस्मिता
 56 शुश्रूषार्दं पितुर नावं तां तु वाहयतीं जले
     तीर्दयात्रां परिक्रामन्न अपश्यथ वै पराशरः
 57 अतीव रूपसंपन्नां सिथ्धानाम अपि काङ्क्षिताम
     थृष्ट्वैव च स तान धीमांश चकमे चारुथर्शनाम
     विथ्वांस तां वासवीं कन्यां कार्यवान मुनिपुंगवः
 58 साब्रवीत पश्य भगवन पारावारे ऋषीन सदितान
     आवयॊर थृश्यतॊर एभिः कदं नु सयां समागमः
 59 एवं तयॊक्तॊ भगवान नीहारम असृजत परभुः
     येन थेशः स सर्वस तु तमॊ भूत इवाभवत
 60 थृष्ट्वा सृष्टं तु नीहारं ततस तं परमर्षिणा
     विस्मिता चाब्रवीत कन्या वरीडिता च मनस्विनी
 61 विथ्धि मां भगवन कन्यां सथा पितृवशानुगाम
     तवत संयॊगाच च थुष्येत कन्या भावॊ ममानघ
 62 कन्यात्वे थूषिते चापि कदं शक्ष्ये थविजॊत्तम
     गन्तुं गृहं गृहे चाहं धीमन न सदातुम उत्सहे
     एतत संचिन्त्य भगवन विधत्स्व यथ अनन्तरम
 63 एवम उक्तवतीं तां तु परीतिमान ऋषिसत्तमः
     उवाच मत्प्रियं कृत्वा कन्यैव तवं भविष्यसि
 64 वृणीष्व च वरं भीरु यं तवम इच्छसि भामिनि
     वृदा हिन परसाथॊ मे भूतपूर्वः शुचिस्मिते
 65 एवम उक्ता वरं वव्रे गात्रसौगन्ध्यम उत्तमम
     स चास्यै भगवान पराथान मनसः काङ्क्षितं परभुः
 66 ततॊ लब्धवरा परीता सत्रीभावगुणभूषिता
     जगाम सह संसर्गम ऋषिणाथ्भुत कर्मणा
 67 तेन गन्धवतीत्य एव नामास्याः परदितं भुवि
     ततॊ यॊजनगन्धेति तस्या नाम परिश्रुतम
 68 पराशरॊ ऽपि भगवाञ जगाम सवं निवेशनम
     इति सत्यवती हृष्टा लब्ध्वा वरम अनुत्तमम
 69 पराशरेण संयुक्ता सथ्यॊ गर्भं सुषाव सा
     जज्ञे च यमुना थवीपे पाराशर्यः सवीर्यवान
 70 स मातरम उपस्दाय तपस्य एव मनॊ थधे
     समृतॊ ऽहं थर्शयिष्यामि कृत्येष्व इति च सॊ ऽबरवीत
 71 एवं थवैपायनॊ जज्ञे सत्यवत्यां पराशरात
     थवीपे नयस्तः स यथ बालस तस्माथ थवैपायनॊ ऽभवत
 72 पाथापसारिणं धर्मं विथ्वान स तु युगे युगे
     आयुः शक्तिं च मर्त्यानां युगानुगम अवेक्ष्य च
 73 बरह्मणॊ बराह्मणानां च तदानुग्रह काम्यया
     विव्यास वेथान यस्माच च तस्माथ वयास इति समृतः
 74 वेथान अध्यापयाम आस महाभारत पञ्चमान
     सुमन्तुं जैमिनिं पैलं शुकं चैव सवम आत्मजम
 75 परभुर वरिष्ठॊ वरथॊ वैशम्पायनम एव च
     संहितास तैः पृदक्त्वेन भारतस्य परकाशिताः
 76 तदा भीष्मः शांतनवॊ गङ्गायाम अमितथ्युतिः
     वसु वीर्यात समभवन महावीर्यॊ महायशाः
 77 शूले परॊतः पुराणर्षिर अचॊरश चॊरशङ्कया
     अणी माण्डव्य इति वै विख्यातः सुमहायशाः
 78 स धर्मम आहूय पुरा महर्षिर इथम उक्तवान
     इषीकया मया बाल्याथ एका विथ्धा शकुन्तिका
 79 तत किल्बिषं समरे धर्मनान्यत पापम अहं समरे
     तन मे सहस्रसमितं कस्मान नेहाजयत तपः
 80 गरीयान बराह्मणवधः सर्वभूतवधाथ यतः
     तस्मात तवं किल्बिषाथ अस्माच छूथ्र यॊनौ जनिष्यसि
 81 तेन शापेन धर्मॊ ऽपि शूथ्रयॊनाव अजायत
     विथ्वान विथुर रूपेण धार्मी तनुर अकिल्बिषी
 82 संजयॊ मुनिकल्पस तु जज्ञे सूतॊ गवल्गणात
     सूर्याच च कुन्ति कन्यायां जज्ञे कर्णॊ महारदः
     सहजं कवचं विभ्रत कुण्डलॊथ्थ्यॊतिताननः
 83 अनुग्रहार्दं लॊकानां विष्णुर लॊकनमस्कृतः
     वसुथेवात तु थेवक्यां पराथुर्भूतॊ महायशाः
 84 अनाथि निधनॊ थेवः स कर्ता जगतः परभुः
     अव्यक्तम अक्षरं बरह्म परधानं निर्गुणात्मकम
 85 आत्मानम अव्ययं चैव परकृतिं परभवं परम
     पुरुषं विश्वकर्माणं सत्त्वयॊगं धरुवाक्षरम
 86 अनन्तम अचलं थेवं हंसं नारायणं परभुम
     धातारम अजरं नित्यं तम आहुः परम अव्ययम
 87 पुरुषः स विभुः कर्ता सर्वभूतपितामहः
     धर्मसंवर्धनार्दाय परजज्ञे ऽनधकवृष्णिषु
 88 अस्त्रज्ञौ तु महावीर्यौ सर्वशस्त्रविशारथौ
     सात्यकिः कृतवर्मा च नारायणम अनुव्रतौ
     सत्यकाथ धृथिकाच चैव जज्ञाते ऽसत्रविशारथौ
 89 भरथ्वाजस्य च सकन्नं थरॊण्यां शुक्रम अवर्धत
     महर्षेर उग्रतपसस तस्माथ थरॊणॊ वयजायत
 90 गौतमान मिदुनं जज्ञे शरस्तम्बाच छरथ्वतः
     अश्वत्दाम्नश च जननी कृपश चैव महाबलः
     अश्वत्दामा ततॊ जज्ञे थरॊणाथ अस्त्रभृतां वरः
 91 तदैव धृष्टथ्युम्नॊ ऽपि साक्षाथ अग्निसमथ्युतिः
     वैताने कर्मणि तते पावकात समजायत
     वीरॊ थरॊण विनाशाय धनुषा सह वीर्यवान
 92 तदैव वेथ्यां कृष्णापि जज्ञे तेजस्विनी शुभा
     विभ्राजमाना वपुषा बिभ्रती रूपम उत्तमम
 93 परह्राथ शिष्यॊ नग्नजित सुबलश चाभवत ततः
     तस्य परजा धर्महन्त्री जज्ञे थेव परकॊपनात
 94 गान्धारराजपुत्रॊ ऽभूच छकुनिः सौबलस तदा
     थुर्यॊधनस्य माता च जज्ञाते ऽरदविथाव उभौ
 95 कृष्णथ्वैपायनाज जज्ञे धृतराष्ट्रॊ जनेश्वरः
     कषेत्रे विचित्रवीर्यस्य पाण्डुश चैव महाबलः
 96 पाण्डॊस तु जज्ञिरे पञ्च पुत्रा थेवसमाः पृदक
     थवयॊः सत्रियॊर गुणज्येष्ठस तेषाम आसीथ युधिष्ठिरः
 97 धर्माथ युधिष्ठिरॊ जज्ञे मारुतात तु वृकॊथरः
     इन्थ्राथ धनंजयः शरीमान सर्वशस्त्रभृतां वरः
 98 जज्ञाते रूपसंपन्नाव अश्विभ्यां तु यमाव उभौ
     नकुलः सहथेवश च गुरुशुश्रूषणे रतौ
 99 तदा पुत्रशतं जज्ञे धृतराष्ट्रस्य धीमतः
     थुर्यॊधनप्रभृतयॊ युयुत्सुः करणस तदा
 100 अभिमन्युः सुभथ्रायाम अर्जुनाथ अभ्यजायत
    सवस्तीयॊ वासुथेवस्य पौत्रः पाण्डॊर महात्मनः
101 पाण्डवेभ्यॊ ऽपि पञ्चभ्यः कृष्णायां पञ्च जज्ञिरे
    कुमारा रूपसंपन्नाः सर्वशस्त्रविशारथाः
102 परतिविन्ध्यॊ युधिष्ठिरात सुत सॊमॊ वृकॊथरात
    अर्जुनाच छरुत कीर्तिस तु शतानीकस तु नाकुलिः
103 तदैव सहथेवाच च शरुतसेनः परतापवान
    हिडिम्बायां च भीमेन वने जज्ञे घटॊत्कचः
104 शिखण्डी थरुपथाज जज्ञे कन्या पुत्रत्वम आगता
    यां यक्षः पुरुषं चक्रे सदूणः परियचिकीर्षया
105 कुरूणां विग्रहे तस्मिन समागच्छन बहून्य अद
    राज्ञां शतसहस्राणि यॊत्स्यमानानि संयुगे
106 तेषाम अपरिमेयानि नामधेयानि सर्वशः
    न शक्यं परिसंख्यातुं वर्षाणाम अयुतैर अपि
    एते तु कीर्तिता मुख्या यैर आख्यानम इथं ततम
  1 [v]
      rājoparicaro nāma dharmanityo mahīpatiḥ
      babhūva mṛgayāṃ gantuṃ sa kadā cid dhṛtavrataḥ
  2 sa cediviṣayaṃ ramyaṃ vasuḥ pauravanandanaḥ
      indropadeśāj jagrāha grahaṇīyaṃ mahīpatiḥ
  3 tam āśrame nyastaśastraṃ nivasantaṃ tapo ratim
      devaḥ sākṣāt svayaṃ vajrī samupāyān mahīpatim
  4 indratvam arho rājāyaṃ tapasety anucintya vai
      taṃ sāntvena nṛpaṃ sākṣāt tapasaḥ saṃnyavartayat
  5 [īndra]
      na saṃkīryeta dharmo 'yaṃ pṛthivyāṃ pṛthivīpate
      taṃ pāhi dharmo hi dhṛtaḥ kṛtsnaṃ dhārayate jagat
  6 lokyaṃ dharmaṃ pālaya tvaṃ nityayuktaḥ samāhitaḥ
      dharmayuktas tato lokān puṇyān āpsyasi śāśvatān
  7 diviṣṭhasya bhuviṣṭhas tvaṃ sakhā bhūtvā mama priyaḥ
      ūdhaḥ pṛthivyā yo deśas tam āvasa narādhipa
  8 paśavyaś caiva puṇyaś ca susthiro dhanadhānyavān
      svārakṣyaś caiva saumyaś ca bhogyair bhūmiguṇair vṛtaḥ
  9 aty anyān eṣa deśo hi dhanaratnādibhir yutaḥ
      vasu pūrṇā ca vasudhā vasa cediṣu cedipa
  10 dharmaśīlā janapadāḥ susaṃtoṣāś ca sādhavaḥ
     na ca mithyā pralāpo 'tra svaireṣv api kuto 'nyathā
 11 na ca pitrā vibhajyante narā guruhite ratāḥ
     yuñjate dhuri no gāś ca kṛśāḥ saṃdhukṣayanti ca
 12 sarve varṇāḥ svadharmasthāḥ sadā cediṣu mānada
     na te 'sty aviditaṃ kiṃ cit triṣu lokeṣu yad bhavet
 13 devopabhogyaṃ divyaṃ ca ākāśe sphāṭikaṃ mahat
     ākāśagaṃ tvāṃ maddattaṃ vimānam upapatsyate
 14 tvam ekaḥ sarvamartyeṣu vimānavaram āsthitaḥ
     cariṣyasy uparistho vai devo vigrahavān iva
 15 dadāmi te vaijayantīṃ mālām amlāna paṅkajām
     dhārayiṣyati saṃgrāme yā tvāṃ śastrair avikṣatam
 16 lakṣaṇaṃ caitad eveha bhavitā te narādhipa
     indra māleti vikhyātaṃ dhanyam apratimaṃ mahat
 17 [v]
     yaṣṭiṃ ca vaiṇavīṃ tasmai dadau vṛtraniṣūdanaḥ
     iṣṭapradānam uddiśya śiṣṭānāṃ paripālinīm
 18 tasyāḥ śakrasya pūjārthaṃ bhūmau bhūmipatis tadā
     praveśaṃ kārayām āsa gate saṃvatsare tadā
 19 tataḥ prabhṛti cādyāpi yaṣṭyāḥ kṣitipa sattamaiḥ
     praveśaḥ kriyate rājan yathā tena pravartitaḥ
 20 apare dyus tathā cāsyāḥ kriyate ucchrayo nṛpaiḥ
     alaṃkṛtāyāḥ piṭakair gandhair mālyaiś ca bhūṣaṇaiḥ
     mālyadāma parikṣiptā vidhivat kriyate 'pi ca
 21 bhagavān pūjyate cātra hāsyarūpeṇa śaṃkaraḥ
     svayam eva gṛhītena vasoḥ prītyā mahātmanaḥ
 22 etāṃ pūjāṃ mahendras tu dṛṣṭvā devakṛtāṃ śubhām
     vasunā rājamukhyena prītimān abravīd vibhuḥ
 23 ye pūjayiṣyanti narā rājānaś ca mahaṃ mama
     kārayiṣyanti ca mudā yathā cedipatir nṛpaḥ
 24 teṣāṃ śrīr vijayaś caiva sarāṣṭrāṇāṃ bhaviṣyati
     tathā sphīto janapado muditaś ca bhaviṣyati
 25 evaṃ mahātmanā tena mahendreṇa narādhipa
     vasuḥ prītyā maghavatā mahārājo 'bhisatkṛtaḥ
 26 utsavaṃ kārayiṣyanti sadā śakrasya ye narāḥ
     bhūmidānādibhir dānair yathā pūtā bhavanti vai
     varadānamahāyajñais tathā śakrotsavena te
 27 saṃpūjito maghavatā vasuś cedipatis tadā
     pālayām āsa dharmeṇa cedisthaḥ pṛthivīm imām
     indra prītyā bhūmipatiś cakārendra mahaṃ vasuḥ
 28 putrāś cāsya mahāvīryāḥ pañcāsann amitaujasaḥ
     nānā rājyeṣu ca sutān sa samrāḍ abhyaṣecayat
 29 mahāratho magadha rāḍ viśruto yo bṛhadrathaḥ
     pratyagrahaḥ kuśāmbaś ca yam āhur maṇivāhanam
     mac chillaś ca yaduś caiva rājanyaś cāparājitaḥ
 30 ete tasya sutā rājan rājarṣer bhūri tejasaḥ
     nyaveśayan nāmabhiḥ svais te deśāṃś ca purāṇi ca
     vāsavāḥ pañca rājānaḥ pṛthag vaṃśāś ca śāśvatāḥ
 31 vasantam indra prāsāde ākāśe sphāṭike ca tam
     upatasthur mahātmānaṃ gandharvāpsaraso nṛpam
     rājoparicarety evaṃ nāma tasyātha viśrutam
 32 puropavāhinīṃ tasya nadīṃ śuktimatīṃ giriḥ
     arautsīc cetanā yuktaḥ kāmāt kolāhalaḥ kila
 33 giriṃ kolāhalaṃ taṃ tu padā vasur atāḍayat
     niścakrāma nadī tena prahāra vivareṇa sā
 34 tasyāṃ nadyām ajanayan mithunaṃ parvataḥ svayam
     tasmād vimokṣaṇāt prītā nadī rājñe nyavedayat
 35 yaḥ pumān abhavat tatra taṃ sa rājarṣisattamaḥ
     vasur vasu pradaś cakre senāpatim ariṃdamam
     cakāra patnīṃ kanyāṃ tu dayitāṃ girikāṃ nṛpaḥ
 36 vasoḥ patnī tu girikā kāmāt kāle nyavedayat
     ṛtukālam anuprāptaṃ snātā puṃsavane śuciḥ
 37 tad ahaḥ pitaraś cainam ūcur jahi mṛgān iti
     taṃ rājasattamaṃ prītās tadā matimatāṃ varam
 38 sa pitṝṇāṃ niyogaṃ tam avyatikramya pārthivaḥ
     cacāra mṛgayāṃ kāmī girikām eva saṃsmaran
     atīva rūpasaṃpannāṃ sākṣāc chriyam ivāparām
 39 tasya retaḥ pracaskanda carato rucire vane
     skanna mātraṃ ca tad reto vṛkṣapatreṇa bhūmipaḥ
 40 pratijagrāha mithyā me na skaṃded reta ity uta
     ṛtuś ca tasyā patnyā me na moghaḥ syād iti prabhuḥ
 41 saṃcintyaivaṃ tadā rājā vicārya ca punaḥ punaḥ
     amoghatvaṃ ca vijñāya retaso rājasattamaḥ
 42 śukraprasthāpane kālaṃ mahiṣyāḥ prasamīkṣya saḥ
     abhimantryātha tac chukram ārāt tiṣṭhantam āśugam
     sūkṣmadharmārthatattvajño jñātvā śyenaṃ tato 'bravīt
 43 matpriyārtham idaṃ saumya śukraṃ mama gṛhaṃ naya
     girikāyāḥ prayacchāśu tasyā hy ārtavam adya vai
 44 gṛhītvā tat tadā śyenas tūrṇam utpatya vegavān
     javaṃ paramam āsthāya pradudrāva vihaṃgamaḥ
 45 tam apaśyad athāyāntaṃ śyenaṃ śyenas tathāparaḥ
     abhyadravac ca taṃ sadyo dṛṣṭvaivāmiṣa śaṅkayā
 46 tuṇḍayuddham athākāśe tāv ubhau saṃpracakratuḥ
     yudhyator apatad retas tac cāpi yamunāmbhasi
 47 tatrādriketi vikhyātā brahmaśāpād varāpsarāḥ
     mīnabhāvam anuprāptā babhūva yamunā carī
 48 śyenapādaparibhraṣṭaṃ tad vīryam atha vāsavam
     jagrāha tarasopetya sādrikā matsyarūpiṇī
 49 kadā cid atha matsīṃ tāṃ babandhur matsyajīvinaḥ
     māse ca daśame prāpte tadā bharatasattama
     ujjahnur udarāt tasyāḥ strīpumāṃsaṃ ca mānuṣam
 50 āścaryabhūtaṃ matvā tad rājñas te pratyavedayan
     kāye matsyā imau rājan saṃbhūtau mānuṣāv iti
 51 tayoḥ pumāṃsaṃ jagrāha rājoparicaras tadā
     sa matsyo nāma rājāsīd dhārmikaḥ satyasaṃgaraḥ
 52 sāpsarā muktaśāpā ca kṣaṇena samapadyata
     puroktā yā bhagavatā tiryagyonigatā śubhe
     mānuṣau janayitvā tvaṃ śāpamokṣam avāpsyasi
 53 tataḥ sā janayitvā tau viśastā matsyaghātinā
     saṃtyajya matsyarūpaṃ sā divyaṃ rūpam avāpya ca
     siddharṣicāraṇapathaṃ jagāmātha varāpsarāḥ
 54 yā kanyā duhitā tasyā matsyā matsyasagandhinī
     rājñā dattātha dāśāya iyaṃ tava bhavatv iti
     rūpasattvasamāyuktā sarvaiḥ samuditā guṇaiḥ
 55 sā tu satyavatī nāma matsyaghāty abhisaṃśrayāt
     āsīn matsyasagandhaiva kaṃ cit kālaṃ śucismitā
 56 śuśrūṣārthaṃ pitur nāvaṃ tāṃ tu vāhayatīṃ jale
     tīrthayātrāṃ parikrāmann apaśyad vai parāśaraḥ
 57 atīva rūpasaṃpannāṃ siddhānām api kāṅkṣitām
     dṛṣṭvaiva ca sa tān dhīmāṃś cakame cārudarśanām
     vidvāṃs tāṃ vāsavīṃ kanyāṃ kāryavān munipuṃgavaḥ
 58 sābravīt paśya bhagavan pārāvāre ṛṣīn sthitān
     āvayor dṛśyator ebhiḥ kathaṃ nu syāṃ samāgamaḥ
 59 evaṃ tayokto bhagavān nīhāram asṛjat prabhuḥ
     yena deśaḥ sa sarvas tu tamo bhūta ivābhavat
 60 dṛṣṭvā sṛṣṭaṃ tu nīhāraṃ tatas taṃ paramarṣiṇā
     vismitā cābravīt kanyā vrīḍitā ca manasvinī
 61 viddhi māṃ bhagavan kanyāṃ sadā pitṛvaśānugām
     tvat saṃyogāc ca duṣyeta kanyā bhāvo mamānagha
 62 kanyātve dūṣite cāpi kathaṃ śakṣye dvijottama
     gantuṃ gṛhaṃ gṛhe cāhaṃ dhīman na sthātum utsahe
     etat saṃcintya bhagavan vidhatsva yad anantaram
 63 evam uktavatīṃ tāṃ tu prītimān ṛṣisattamaḥ
     uvāca matpriyaṃ kṛtvā kanyaiva tvaṃ bhaviṣyasi
 64 vṛṇīṣva ca varaṃ bhīru yaṃ tvam icchasi bhāmini
     vṛthā hina prasādo me bhūtapūrvaḥ śucismite
 65 evam uktā varaṃ vavre gātrasaugandhyam uttamam
     sa cāsyai bhagavān prādān manasaḥ kāṅkṣitaṃ prabhuḥ
 66 tato labdhavarā prītā strībhāvaguṇabhūṣitā
     jagāma saha saṃsargam ṛṣiṇādbhuta karmaṇā
 67 tena gandhavatīty eva nāmāsyāḥ prathitaṃ bhuvi
     tato yojanagandheti tasyā nāma pariśrutam
 68 parāśaro 'pi bhagavāñ jagāma svaṃ niveśanam
     iti satyavatī hṛṣṭā labdhvā varam anuttamam
 69 parāśareṇa saṃyuktā sadyo garbhaṃ suṣāva sā
     jajñe ca yamunā dvīpe pārāśaryaḥ savīryavān
 70 sa mātaram upasthāya tapasy eva mano dadhe
     smṛto 'haṃ darśayiṣyāmi kṛtyeṣv iti ca so 'bravīt
 71 evaṃ dvaipāyano jajñe satyavatyāṃ parāśarāt
     dvīpe nyastaḥ sa yad bālas tasmād dvaipāyano 'bhavat
 72 pādāpasāriṇaṃ dharmaṃ vidvān sa tu yuge yuge
     āyuḥ śaktiṃ ca martyānāṃ yugānugam avekṣya ca
 73 brahmaṇo brāhmaṇānāṃ ca tathānugraha kāmyayā
     vivyāsa vedān yasmāc ca tasmād vyāsa iti smṛtaḥ
 74 vedān adhyāpayām āsa mahābhārata pañcamān
     sumantuṃ jaiminiṃ pailaṃ śukaṃ caiva svam ātmajam
 75 prabhur variṣṭho varado vaiśampāyanam eva ca
     saṃhitās taiḥ pṛthaktvena bhāratasya prakāśitāḥ
 76 tathā bhīṣmaḥ śāṃtanavo gaṅgāyām amitadyutiḥ
     vasu vīryāt samabhavan mahāvīryo mahāyaśāḥ
 77 śūle protaḥ purāṇarṣir acoraś coraśaṅkayā
     aṇī māṇḍavya iti vai vikhyātaḥ sumahāyaśāḥ
 78 sa dharmam āhūya purā maharṣir idam uktavān
     iṣīkayā mayā bālyād ekā viddhā śakuntikā
 79 tat kilbiṣaṃ smare dharmanānyat pāpam ahaṃ smare
     tan me sahasrasamitaṃ kasmān nehājayat tapaḥ
 80 garīyān brāhmaṇavadhaḥ sarvabhūtavadhād yataḥ
     tasmāt tvaṃ kilbiṣād asmāc chūdra yonau janiṣyasi
 81 tena śāpena dharmo 'pi śūdrayonāv ajāyata
     vidvān vidura rūpeṇa dhārmī tanur akilbiṣī
 82 saṃjayo munikalpas tu jajñe sūto gavalgaṇāt
     sūryāc ca kunti kanyāyāṃ jajñe karṇo mahārathaḥ
     sahajaṃ kavacaṃ vibhrat kuṇḍaloddyotitānanaḥ
 83 anugrahārthaṃ lokānāṃ viṣṇur lokanamaskṛtaḥ
     vasudevāt tu devakyāṃ prādurbhūto mahāyaśāḥ
 84 anādi nidhano devaḥ sa kartā jagataḥ prabhuḥ
     avyaktam akṣaraṃ brahma pradhānaṃ nirguṇātmakam
 85 ātmānam avyayaṃ caiva prakṛtiṃ prabhavaṃ param
     puruṣaṃ viśvakarmāṇaṃ sattvayogaṃ dhruvākṣaram
 86 anantam acalaṃ devaṃ haṃsaṃ nārāyaṇaṃ prabhum
     dhātāram ajaraṃ nityaṃ tam āhuḥ param avyayam
 87 puruṣaḥ sa vibhuḥ kartā sarvabhūtapitāmahaḥ
     dharmasaṃvardhanārthāya prajajñe 'ndhakavṛṣṇiṣu
 88 astrajñau tu mahāvīryau sarvaśastraviśāradau
     sātyakiḥ kṛtavarmā ca nārāyaṇam anuvratau
     satyakād dhṛdikāc caiva jajñāte 'straviśāradau
 89 bharadvājasya ca skannaṃ droṇyāṃ śukram avardhata
     maharṣer ugratapasas tasmād droṇo vyajāyata
 90 gautamān mithunaṃ jajñe śarastambāc charadvataḥ
     aśvatthāmnaś ca jananī kṛpaś caiva mahābalaḥ
     aśvatthāmā tato jajñe droṇād astrabhṛtāṃ varaḥ
 91 tathaiva dhṛṣṭadyumno 'pi sākṣād agnisamadyutiḥ
     vaitāne karmaṇi tate pāvakāt samajāyata
     vīro droṇa vināśāya dhanuṣā saha vīryavān
 92 tathaiva vedyāṃ kṛṣṇāpi jajñe tejasvinī śubhā
     vibhrājamānā vapuṣā bibhratī rūpam uttamam
 93 prahrāda śiṣyo nagnajit subalaś cābhavat tataḥ
     tasya prajā dharmahantrī jajñe deva prakopanāt
 94 gāndhārarājaputro 'bhūc chakuniḥ saubalas tathā
     duryodhanasya mātā ca jajñāte 'rthavidāv ubhau
 95 kṛṣṇadvaipāyanāj jajñe dhṛtarāṣṭro janeśvaraḥ
     kṣetre vicitravīryasya pāṇḍuś caiva mahābalaḥ
 96 pāṇḍos tu jajñire pañca putrā devasamāḥ pṛthak
     dvayoḥ striyor guṇajyeṣṭhas teṣām āsīd yudhiṣṭhiraḥ
 97 dharmād yudhiṣṭhiro jajñe mārutāt tu vṛkodaraḥ
     indrād dhanaṃjayaḥ śrīmān sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ
 98 jajñāte rūpasaṃpannāv aśvibhyāṃ tu yamāv ubhau
     nakulaḥ sahadevaś ca guruśuśrūṣaṇe ratau
 99 tathā putraśataṃ jajñe dhṛtarāṣṭrasya dhīmataḥ
     duryodhanaprabhṛtayo yuyutsuḥ karaṇas tathā
 100 abhimanyuḥ subhadrāyām arjunād abhyajāyata
    svastīyo vāsudevasya pautraḥ pāṇḍor mahātmanaḥ
101 pāṇḍavebhyo 'pi pañcabhyaḥ kṛṣṇāyāṃ pañca jajñire
    kumārā rūpasaṃpannāḥ sarvaśastraviśāradāḥ
102 prativindhyo yudhiṣṭhirāt suta somo vṛkodarāt
    arjunāc chruta kīrtis tu śatānīkas tu nākuliḥ
103 tathaiva sahadevāc ca śrutasenaḥ pratāpavān
    hiḍimbāyāṃ ca bhīmena vane jajñe ghaṭotkacaḥ
104 śikhaṇḍī drupadāj jajñe kanyā putratvam āgatā
    yāṃ yakṣaḥ puruṣaṃ cakre sthūṇaḥ priyacikīrṣayā
105 kurūṇāṃ vigrahe tasmin samāgacchan bahūny atha
    rājñāṃ śatasahasrāṇi yotsyamānāni saṃyuge
106 teṣām aparimeyāni nāmadheyāni sarvaśaḥ
    na śakyaṃ parisaṃkhyātuṃ varṣāṇām ayutair api
    ete tu kīrtitā mukhyā yair ākhyānam idaṃ tatam


Next: Chapter 58