Sacred Texts  Hinduism  Mahabharata  Index  Book 6 Index  Previous  Next 

Book 6 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 6
Chapter 78

  1 संजय उवाच
      तदा परवृत्ते संग्रामे निवृत्ते च सुशर्मणि
      परभग्नेषु च वीरेषु पाण्डवेन महात्मना
  2 कषुभ्यमाणे बले तूर्णं सागरप्रतिमे तव
      परत्युथ्याते च गाङ्गेये तवरितं विजयं परति
  3 थृष्ट्वा थुर्यॊधनॊ राजन रणे पार्दस्य विक्रमम
      तवरमाणः समभ्येत्य सर्वांस तान अब्रवीन नृपान
  4 तेषां च परमुखे शूरं सुशर्माणं महाबलम
      मध्ये सर्वस्य सैन्यस्य भृशं संहर्षयन वचः
  5 एष भीष्मः शांतनवॊ यॊथ्धुकामॊ धनंजयम
      सर्वात्मना कुरुश्रेष्ठस तयक्त्वा जीवितम आत्मनः
  6 तं परयान्तं परानीकं सर्वसैन्येन भारतम
      संयत्ताः समरे सर्वे पालयध्वं पितामहम
  7 बाढम इत्य एवम उक्त्वा तु तान्य अनीकानि सर्वशः
      नरेन्थ्राणां महाराज समाजग्मुः पितामहम
  8 ततः परयातः सहसा भीष्मः शांतनवॊ ऽरजुनम
      रणे भारतम आयान्तम आससाथ महाबलम
  9 महाश्वेताश्वयुक्तेन भीम वानरकेतुना
      महता मेघनाथेन रदेनाति विराजत
  10 समरे सर्वसैन्यानाम उपयातं धनंजयम
     अभवत तुमुलॊ नाथॊ भयाथ थृष्ट्वा किरीटिनम
 11 अभीशु हस्तं कृष्णं च थृष्ट्वाथित्यम इवापरम
     मध्यंथिन गतं संख्ये न शेकुः परतिवीक्षितुम
 12 तदा शांतनवं भीष्मं शवेताश्वं शवेतकार्मुकम
     न शेकुः पाण्डवा थरष्टुं शवेतग्रहम इवॊथितम
 13 स सर्वतः परिवृतस तरिगर्तैः सुमहात्मभिः
     भरातृभिस तव पुत्रैश च तदान्यैश च महारदैः
 14 भारथ्वाजस तु समरे मत्स्यं विव्याध पत्रिणा
     धवजं चास्य शरेणाजौ धनुश चैकेन चिच्छिथे
 15 तथ अपास्य धनुश छिन्नं विराटॊ वाहिनीपतिः
     अन्यथ आथत्त वेगेन धनुर भारसहं थृढम
     शरांश चाशीविषाकाराञ जवलितान पन्नगान इव
 16 थरॊणं तरिभिः परविव्याध चतुर्भिश चास्य वाजिनः
     धवजम एकेन विव्याध सारदिं चास्य पञ्चभिः
     धनुर एकेषुणाविध्यत तत्राक्रुध्यथ थविजर्षभः
 17 तस्य थरॊणॊ ऽवधीथ अश्वाञ शरैः संनतपर्वभिः
     अष्टाभिर भरतश्रेष्ठ सूतम एकेन पत्रिणा
 18 स हताश्वाथ अवप्लुत्य सयन्थनाथ धतसारदिः
     आरुरॊह रदं तूर्णं शङ्खस्य रदिनां वरः
 19 ततस तु तौ पिता पुत्रौ भारथ्वाजं रदे सदितौ
     महता शरवर्षेण वारयाम आसतुर बलात
 20 भारथ्वाजस ततः करुथ्धः शरम आशीविषॊपमम
     चिक्षेप समरे तूर्णं शङ्खं परति जनेश्वर
 21 स तस्य हृथयं भित्त्वा पीत्वा शॊणितम आहवे
     जगाम धरणिं बाणॊ लॊहितार्थ्रीकृतच्छविः
 22 स पपात रदात तूर्णं भारथ्वाजशराहतः
     धनुस तयक्त्वा शरांश चैव पितुर एव समीपतः
 23 हतं सवम आत्मजं थृष्ट्वा विराटः पराथ्रवथ भयात
     उत्सृज्य समरे थरॊणं वयात्ताननम इवान्तकम
 24 भारथ्वाजस ततस तूर्णं पाण्डवानां महाचमूम
     थारयाम आस समरे शतशॊ ऽद सहस्रशः
 25 शिखण्ड्य अपि महाराज थरौणिम आसाथ्य संयुगे
     आजघान भरुवॊर मध्ये नाराचैस तरिभिर आशुगैः
 26 स बभौ नरशार्थूलॊ ललाटे संस्दितैस तरिभिः
     शिखरैः काञ्चनमयैर मेरुस तरिभिर इवॊच्छ्रितैः
 27 अश्वत्दामा ततः करुथ्धॊ निमेषार्धाच छिखण्डिनः
     सूतं धवजम अदॊ राजंस तुरगान आयुधं तदा
     शरैर बहुभिर उथ्थिश्य पातयाम आस संयुगे
 28 स हताश्वाथ अवप्लुत्य रदाथ वै रदिनां वरः
     खड्गम आथाय निशितं विमलं च शरावरम
     शयेनवथ वयचरत करुथ्धः शिखण्डी शत्रुतापनः
 29 स खड्गस्य महाराज चरतस तस्य संयुगे
     नान्तरं थथृशे थरौणिस तथ अथ्भुतम इवाभवत
 30 ततः शरसहस्राणि बहूनि भरतर्षभ
     परेषयाम आस समरे थरौणिः परमकॊपनः
 31 ताम आपतन्तीं समरे शरवृष्टिं सुथारुणाम
     असिना तीक्ष्णधारेण चिच्छेथ बलिनां वरः
 32 ततॊ ऽसय विमलं थरौणिः शतचन्थ्रं मनॊरमम
     चर्माच्छिनथ असिं चास्य खण्डयाम आस संयुगे
     शितैः सुबहुशॊ राजंस तं च विव्याध पत्रिभिः
 33 शिखण्डी तु ततः खड्गं खण्डितं तेन सायकैः
     आविध्य वयसृजत तूर्णं जवलन्तम इव पन्नगम
 34 तम आपतन्तं सहसा कालानलसमप्रभम
     चिच्छेथ समरे थरौणिर थर्शयन पाणिलाघवम
     शिखण्डिनं च विव्याध शरैर बहुभिर आयसैः
 35 शिखण्डी तु भृशं राजंस ताड्यमानः शितैः शरैः
     आरुरॊह रदं तूर्णं माधवस्य महात्मनः
 36 सात्यकिस तु ततः करुथ्धॊ राक्षसं करूरम आहवे
     अलम्बुसं शरैर घॊरैर विव्याध बलिनां बली
 37 राक्षसेन्थ्रस ततस तस्य धनुश चिच्छेथ भारत
     अर्धचन्थ्रेण समरे तं च विव्याध सायकैः
     मायां च राक्षसीं कृत्वा शरवर्षैर अवाकिरत
 38 तत्राथ्भुतम अपश्याम शैनेयस्य पराक्रमम
     नासंभ्रमथ यत समरे वध्यमानः शितैः शरैः
 39 ऐन्थ्रम अस्त्रं च वार्ष्णेयॊ यॊजयाम आस भारत
     विजयाथ यथ अनुप्राप्तं माधवेन यशस्विना
 40 तथ अस्त्रं भस्मसात कृत्वा मायां तां राक्षसीं तथा
     अलम्बुसं शरैर घॊरैर अभ्याकिरत सर्वशः
     पर्वतं वारिधाराभिः परावृषीव बलाहकः
 41 तत तदा पीडितं तेन माधवेन महात्मना
     परथुथ्राव भयाथ रक्षॊ हित्वा सात्यकिम आहवे
 42 तम अजेयं राक्षसेन्थ्रं संख्ये मघवता अपि
     शैनेयः पराणथज जित्वा यॊधानां तव पश्यताम
 43 नयहनत तावकांश चापि सात्यकिः सत्यविक्रमः
     निशितैर बहुभिर बाणैस ते ऽथरवन्त भयार्थिताः
 44 एतस्मिन्न एव काले तु थरुपथस्यात्मजॊ बली
     धृष्टथ्युम्नॊ महाराज तव पुत्रं जनेश्वरम
     छाथयाम आस समरे शरैः संनतपर्वभिः
 45 संछाथ्यमानॊ विशिखैर धृष्टथ्युम्नेन भारत
     विव्यदे न च राजेन्थ्र तव पुत्रॊ जनेश्वरः
 46 धृष्टथ्युम्नं च समरे तूर्णं विव्याध सायकैः
     षष्ट्या च तरिंशता चैव तथ अथ्भुतम इवाभवत
 47 तस्य सेनापतिः करुथ्धॊ धनुश चिच्छेथ मारिष
     हयांश च चतुरः शीघ्रं निजघान महारदः
     शरैश चैनं सुनिशितैः कषिप्रं विव्याध सप्तभिः
 48 स हताश्वान महाबाहुर अवप्लुत्य रदाथ बली
     पथातिर असिम उथ्यम्य पराथ्रवत पार्षतं परति
 49 शकुनिस तं समभ्येत्य राजगृथ्धी महाबलः
     राजानं सर्वलॊकस्य रदम आरॊपयत सवकम
 50 ततॊ नृपं पराजित्य पार्षतः परवीरहा
     नयहनत तावकं सैन्यं वज्रपाणिर इवासुरम
 51 कृतवर्मा रणे भीमं शरैर आर्च्छन महारदम
     परच्छाथयाम आस च तं महामेघॊ रविं यदा
 52 ततः परहस्य समरे भीमसेनः परंतपः
     परेषयाम आस संक्रुथ्धः सायकान कृतवर्मणे
 53 तैर अर्थ्यमानॊ ऽतिरदः सात्वतः शस्त्रकॊविथः
     नाकम्पत महाराज भीमं चार्छच छितैः शरैः
 54 तस्याश्वांश चतुरॊ हत्वा भीमसेनॊ महाबलः
     सारदिं पातयाम आस धवजं च सुपरिष्कृतम
 55 शरैर बहुविधैश चैनम आचिनॊत परवीहरा
     शकलीकृतसर्वाङ्गः शवाविथ्वत समथृश्यत
 56 हताश्वात तु रदात तूर्णं वृषकस्य रदं ययौ
     सयालस्य ते महाराज तव पुत्रस्य पश्यतः
 57 भीमसेनॊ ऽपि संक्रुथ्धस तव सैन्यम उपाथ्रवत
     निजघान च संक्रुथ्धॊ थण्डपाणिर इवान्तकः
  1 saṃjaya uvāca
      tathā pravṛtte saṃgrāme nivṛtte ca suśarmaṇi
      prabhagneṣu ca vīreṣu pāṇḍavena mahātmanā
  2 kṣubhyamāṇe bale tūrṇaṃ sāgarapratime tava
      pratyudyāte ca gāṅgeye tvaritaṃ vijayaṃ prati
  3 dṛṣṭvā duryodhano rājan raṇe pārthasya vikramam
      tvaramāṇaḥ samabhyetya sarvāṃs tān abravīn nṛpān
  4 teṣāṃ ca pramukhe śūraṃ suśarmāṇaṃ mahābalam
      madhye sarvasya sainyasya bhṛśaṃ saṃharṣayan vacaḥ
  5 eṣa bhīṣmaḥ śāṃtanavo yoddhukāmo dhanaṃjayam
      sarvātmanā kuruśreṣṭhas tyaktvā jīvitam ātmanaḥ
  6 taṃ prayāntaṃ parānīkaṃ sarvasainyena bhāratam
      saṃyattāḥ samare sarve pālayadhvaṃ pitāmaham
  7 bāḍham ity evam uktvā tu tāny anīkāni sarvaśaḥ
      narendrāṇāṃ mahārāja samājagmuḥ pitāmaham
  8 tataḥ prayātaḥ sahasā bhīṣmaḥ śāṃtanavo 'rjunam
      raṇe bhāratam āyāntam āsasāda mahābalam
  9 mahāśvetāśvayuktena bhīma vānaraketunā
      mahatā meghanādena rathenāti virājata
  10 samare sarvasainyānām upayātaṃ dhanaṃjayam
     abhavat tumulo nādo bhayād dṛṣṭvā kirīṭinam
 11 abhīśu hastaṃ kṛṣṇaṃ ca dṛṣṭvādityam ivāparam
     madhyaṃdina gataṃ saṃkhye na śekuḥ prativīkṣitum
 12 tathā śāṃtanavaṃ bhīṣmaṃ śvetāśvaṃ śvetakārmukam
     na śekuḥ pāṇḍavā draṣṭuṃ śvetagraham ivoditam
 13 sa sarvataḥ parivṛtas trigartaiḥ sumahātmabhiḥ
     bhrātṛbhis tava putraiś ca tathānyaiś ca mahārathaiḥ
 14 bhāradvājas tu samare matsyaṃ vivyādha patriṇā
     dhvajaṃ cāsya śareṇājau dhanuś caikena cicchide
 15 tad apāsya dhanuś chinnaṃ virāṭo vāhinīpatiḥ
     anyad ādatta vegena dhanur bhārasahaṃ dṛḍham
     śarāṃś cāśīviṣākārāñ jvalitān pannagān iva
 16 droṇaṃ tribhiḥ pravivyādha caturbhiś cāsya vājinaḥ
     dhvajam ekena vivyādha sārathiṃ cāsya pañcabhiḥ
     dhanur ekeṣuṇāvidhyat tatrākrudhyad dvijarṣabhaḥ
 17 tasya droṇo 'vadhīd aśvāñ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ
     aṣṭābhir bharataśreṣṭha sūtam ekena patriṇā
 18 sa hatāśvād avaplutya syandanād dhatasārathiḥ
     āruroha rathaṃ tūrṇaṃ śaṅkhasya rathināṃ varaḥ
 19 tatas tu tau pitā putrau bhāradvājaṃ rathe sthitau
     mahatā śaravarṣeṇa vārayām āsatur balāt
 20 bhāradvājas tataḥ kruddhaḥ śaram āśīviṣopamam
     cikṣepa samare tūrṇaṃ śaṅkhaṃ prati janeśvara
 21 sa tasya hṛdayaṃ bhittvā pītvā śoṇitam āhave
     jagāma dharaṇiṃ bāṇo lohitārdrīkṛtacchaviḥ
 22 sa papāta rathāt tūrṇaṃ bhāradvājaśarāhataḥ
     dhanus tyaktvā śarāṃś caiva pitur eva samīpataḥ
 23 hataṃ svam ātmajaṃ dṛṣṭvā virāṭaḥ prādravad bhayāt
     utsṛjya samare droṇaṃ vyāttānanam ivāntakam
 24 bhāradvājas tatas tūrṇaṃ pāṇḍavānāṃ mahācamūm
     dārayām āsa samare śataśo 'tha sahasraśaḥ
 25 śikhaṇḍy api mahārāja drauṇim āsādya saṃyuge
     ājaghāna bhruvor madhye nārācais tribhir āśugaiḥ
 26 sa babhau naraśārdūlo lalāṭe saṃsthitais tribhiḥ
     śikharaiḥ kāñcanamayair merus tribhir ivocchritaiḥ
 27 aśvatthāmā tataḥ kruddho nimeṣārdhāc chikhaṇḍinaḥ
     sūtaṃ dhvajam atho rājaṃs turagān āyudhaṃ tathā
     śarair bahubhir uddiśya pātayām āsa saṃyuge
 28 sa hatāśvād avaplutya rathād vai rathināṃ varaḥ
     khaḍgam ādāya niśitaṃ vimalaṃ ca śarāvaram
     śyenavad vyacarat kruddhaḥ śikhaṇḍī śatrutāpanaḥ
 29 sa khaḍgasya mahārāja caratas tasya saṃyuge
     nāntaraṃ dadṛśe drauṇis tad adbhutam ivābhavat
 30 tataḥ śarasahasrāṇi bahūni bharatarṣabha
     preṣayām āsa samare drauṇiḥ paramakopanaḥ
 31 tām āpatantīṃ samare śaravṛṣṭiṃ sudāruṇām
     asinā tīkṣṇadhāreṇa ciccheda balināṃ varaḥ
 32 tato 'sya vimalaṃ drauṇiḥ śatacandraṃ manoramam
     carmācchinad asiṃ cāsya khaṇḍayām āsa saṃyuge
     śitaiḥ subahuśo rājaṃs taṃ ca vivyādha patribhiḥ
 33 śikhaṇḍī tu tataḥ khaḍgaṃ khaṇḍitaṃ tena sāyakaiḥ
     āvidhya vyasṛjat tūrṇaṃ jvalantam iva pannagam
 34 tam āpatantaṃ sahasā kālānalasamaprabham
     ciccheda samare drauṇir darśayan pāṇilāghavam
     śikhaṇḍinaṃ ca vivyādha śarair bahubhir āyasaiḥ
 35 śikhaṇḍī tu bhṛśaṃ rājaṃs tāḍyamānaḥ śitaiḥ śaraiḥ
     āruroha rathaṃ tūrṇaṃ mādhavasya mahātmanaḥ
 36 sātyakis tu tataḥ kruddho rākṣasaṃ krūram āhave
     alambusaṃ śarair ghorair vivyādha balināṃ balī
 37 rākṣasendras tatas tasya dhanuś ciccheda bhārata
     ardhacandreṇa samare taṃ ca vivyādha sāyakaiḥ
     māyāṃ ca rākṣasīṃ kṛtvā śaravarṣair avākirat
 38 tatrādbhutam apaśyāma śaineyasya parākramam
     nāsaṃbhramad yat samare vadhyamānaḥ śitaiḥ śaraiḥ
 39 aindram astraṃ ca vārṣṇeyo yojayām āsa bhārata
     vijayād yad anuprāptaṃ mādhavena yaśasvinā
 40 tad astraṃ bhasmasāt kṛtvā māyāṃ tāṃ rākṣasīṃ tadā
     alambusaṃ śarair ghorair abhyākirata sarvaśaḥ
     parvataṃ vāridhārābhiḥ prāvṛṣīva balāhakaḥ
 41 tat tathā pīḍitaṃ tena mādhavena mahātmanā
     pradudrāva bhayād rakṣo hitvā sātyakim āhave
 42 tam ajeyaṃ rākṣasendraṃ saṃkhye maghavatā api
     śaineyaḥ prāṇadaj jitvā yodhānāṃ tava paśyatām
 43 nyahanat tāvakāṃś cāpi sātyakiḥ satyavikramaḥ
     niśitair bahubhir bāṇais te 'dravanta bhayārditāḥ
 44 etasminn eva kāle tu drupadasyātmajo balī
     dhṛṣṭadyumno mahārāja tava putraṃ janeśvaram
     chādayām āsa samare śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ
 45 saṃchādyamāno viśikhair dhṛṣṭadyumnena bhārata
     vivyathe na ca rājendra tava putro janeśvaraḥ
 46 dhṛṣṭadyumnaṃ ca samare tūrṇaṃ vivyādha sāyakaiḥ
     ṣaṣṭyā ca triṃśatā caiva tad adbhutam ivābhavat
 47 tasya senāpatiḥ kruddho dhanuś ciccheda māriṣa
     hayāṃś ca caturaḥ śīghraṃ nijaghāna mahārathaḥ
     śaraiś cainaṃ suniśitaiḥ kṣipraṃ vivyādha saptabhiḥ
 48 sa hatāśvān mahābāhur avaplutya rathād balī
     padātir asim udyamya prādravat pārṣataṃ prati
 49 śakunis taṃ samabhyetya rājagṛddhī mahābalaḥ
     rājānaṃ sarvalokasya ratham āropayat svakam
 50 tato nṛpaṃ parājitya pārṣataḥ paravīrahā
     nyahanat tāvakaṃ sainyaṃ vajrapāṇir ivāsuram
 51 kṛtavarmā raṇe bhīmaṃ śarair ārcchan mahāratham
     pracchādayām āsa ca taṃ mahāmegho raviṃ yathā
 52 tataḥ prahasya samare bhīmasenaḥ paraṃtapaḥ
     preṣayām āsa saṃkruddhaḥ sāyakān kṛtavarmaṇe
 53 tair ardyamāno 'tirathaḥ sātvataḥ śastrakovidaḥ
     nākampata mahārāja bhīmaṃ cārchac chitaiḥ śaraiḥ
 54 tasyāśvāṃś caturo hatvā bhīmaseno mahābalaḥ
     sārathiṃ pātayām āsa dhvajaṃ ca supariṣkṛtam
 55 śarair bahuvidhaiś cainam ācinot paravīharā
     śakalīkṛtasarvāṅgaḥ śvāvidvat samadṛśyata
 56 hatāśvāt tu rathāt tūrṇaṃ vṛṣakasya rathaṃ yayau
     syālasya te mahārāja tava putrasya paśyataḥ
 57 bhīmaseno 'pi saṃkruddhas tava sainyam upādravat
     nijaghāna ca saṃkruddho daṇḍapāṇir ivāntakaḥ


Next: Chapter 79