Sacred Texts  Hinduism  Mahabharata  Index  Book 6 Index  Previous  Next 

Book 6 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 6
Chapter 99

  1 [स]
      मध्याह्ने तु महाराज संग्रामः समपथ्यत
      लॊकक्षयकरॊ रौथ्रॊ भीष्मस्य सह सॊमकैः
  2 गाङ्गेयॊ रदिनां शरेष्ठः पाण्डवानाम अनीकिनीम
      वयधमन निशितैर बाणैः शतशॊ ऽद सहस्रशः
  3 संममर्थ च तत सैन्यं पिता थेवव्रतस तव
      धान्यानाम इव लूनानां परकरं गॊगणा इव
  4 धृष्टथ्युम्नः शिखण्डी च विराटॊ थरुपथस तदा
      भीष्मम आसाथ्य समरे शरैर जघ्नुर महारदम
  5 धृष्टथ्युम्नं ततॊ विथ्ध्वा विराटं च तरिभिः शरैः
      थरुपथस्य च नाराचं परेषयाम आस भारत
  6 तेन विथ्धा महेष्वासा भीष्मेणामित्रकर्शिना
      चुक्रुधुः समरे राजन पाथस्पृष्टा इवॊरगाः
  7 शिखण्डी तं च विव्याध भरतानां पितामहम
      सत्रीमयं मनसा धयात्वा नास्मै पराहरथ अच्युतः
  8 धृष्टथ्युम्नस तु समरे करॊधाथ अग्निर इव जवलन
      पितामहं तरिभिर बाणैर बाह्वॊर उरसि चार्पयत
  9 थरुपथः पञ्चविंशत्या विराटॊ थशभिः शरैः
      शिखण्डी पञ्चविंशत्या भीष्मं विव्याध सायकैः
  10 सॊ ऽतिविथ्धॊ महाराज भीष्मः संख्ये महात्मभिः
     वसन्ते पुष्पशबलॊ रक्ताशॊक इवाबभौ
 11 तान परत्यविध्यथ गाङ्गेयस तरिभिस तरिभिर अजिह्मगैः
     थरुपथस्य च भल्लेन धनुश चिच्छेथ मारिष
 12 सॊ ऽनयत कार्मुकम आथाय भीष्मं विव्याध पञ्चभिः
     सारदिं च तरिभिर बाणैः सुशितै रणमूर्धनि
 13 ततॊ भीमॊ महाराज थरौपथ्याः पञ्च चात्मजाः
     केकया भरातरः पञ्च सात्यकिश चैव सात्वतः
 14 अभ्यथ्रवन्त गाङ्गेयं युधिष्ठिर हितेप्सया
     रिरक्षिषन्तः पाञ्चाल्यं धृट थयुम्न मुखन रणे
 15 तदैव तावकाः सर्वे भीष्मरक्षार्दम उथ्यताः
     परत्युथ्ययुः पाण्डुसेनां सह सैन्या नराधिप
 16 तत्रासीत सुमहथ युथ्धं तव तेषां च संकुलम
     नराश्वरदनागानां यम राष्ट्रविवर्धनम
 17 रदी रदिनम आसाथ्य पराहिणॊथ यमसाथनम
     तदेतरान समासाथ्य नरनागाश्वसाथिनः
 18 अनयन परलॊकाय शरैः संनतपर्वभिः
     अस्त्रैश च विविधैर घॊरैस तत्र तत्र विशां पते
 19 रदाश च रदिभिर हीना हतसारदयस तदा
     विप्रथ्रुताश्वाः समरे थिशॊ जग्मुः समन्ततः
 20 मर्थमाना नरान राजन हयांश च सुबहून रणे
     वातायमाना थृश्यन्ते गन्धर्वनगरॊपमाः
 21 रदिनश च रदैर हीना वर्मिणस तेजसा युताः
     कुण्डलॊष्णीषिणः सर्वे निष्काङ्गथविभूषिताः
 22 थेवपुत्रसमा रूपॊ शौर्ये शक्रसमा युधि
     ऋथ्ध्या वैश्रवणं चाति नयेन च बृहस्पतिम
 23 सर्वलॊकेश्वराः शूरास तत्र तत्र विशां पते
     विप्रथ्रुता वयथृश्यन्त पराकृता इव मानवाः
 24 थन्तिनश च नरश्रेष्ठ विहीना वरसाथिभिः
     मृथ्नन्तः सवान्य अनीकानि संपेतुः सर्वशब्थगाः
 25 वर्मभिश चामरैश छत्रैः पताकाभिश च मारिष
     कक्ष्याभिर अद तॊत्त्रैश च घण्टाभिस तॊमरैस तदा
 26 विशीर्णैर विप्रधावन्तॊ थृश्यन्ते सम थिशॊ थश
     नगमेघप्रतीकाशैर जलथॊथय निस्वनैः
 27 तदैव थन्तिभिर हीनान गजारॊहान विशां पते
     परधावन्तॊ ऽनवपश्याम तव तेषां च संकुले
 28 नानाथेशसमुत्दांश च तुरगान हेमभूषितान
     वातायमानान अथ्राक्षं शतशॊ ऽद सहस्रशः
 29 अश्वारॊहान हतैर अश्वैर गृहीतासीन समन्ततः
     थरवमाणान अपश्याम थराव्यमाणांश च संयुगे
 30 गजॊ गजं समासाथ्य थरवमाणं महारणे
     ययौ विमृथ्नंस तरसा पथातीन वाजिनस तदा
 31 तदैव च रदान राजन संममर्थ रणे गजः
     रदश चैव समासाथ्य पथातिं तुरगं तदा
 32 वयमृथ्नात समरे राजंस तुरगांश च नरान रणे
     एवं ते बहुधा राजन परमृथ्नन्तः परस्परम
 33 तस्मिन रौथ्रे तदा युथ्धे वर्तमाने महाभये
     परावर्तत नथी घॊरा शॊणितान्त्र तरङ्गिणी
 34 अस्दि संचयसंघाटा केशशैवलशाथ्वला
     रदह्रथा शरावर्ता हयमीना थुरासथा
 35 शीर्षॊपल समाकीर्णा हस्तिग्राहसमाकुला
     कवचॊष्णीष फेनाढ्या धनुर थवीपासि कच्छपा
 36 पताकाध्वजवृक्षाढ्या मर्त्यकूलापहारिणी
     करव्याथसंघसंकीर्णा यम राष्ट्रविवर्धिनी
 37 तां नथीं कषत्रियाः शूरा हयनागरदप्लवैः
     परतेरुर बहवॊ राजन भयं तयक्त्वा महाहवे
 38 अपॊवाह रणे भीरून कश्मलेनाभिसंवृतान
     यदा वैतरणी परेतान परेतराजपुरं परति
 39 पराक्रॊशन कषत्रियास तत्र थृष्ट्वा तथ वैशसं महत
     थुर्यॊधनापराधेन कषयं गच्छन्ति कौरवाः
 40 गुणवत्सु कदं थवेषं धार्तराष्ट्रॊ जनेश्वरः
     कृतवान पाण्डुपुत्रेषु पापात्मा लॊभमॊहितः
 41 एवं बहुविधा वाचः शरूयन्ते समात्र भारत
     पाण्डव सवत संयुक्ताः पुत्राणां ते सुथारुणाः
 42 ता निशम्य तथा वाचः सर्वयॊधैर उथाहृताः
     आगस्कृत सर्वलॊकस्य पुत्रॊ थुर्यॊधनस तव
 43 भीष्मं थरॊणं कृपं चैव शल्यं चॊवाच भारत
     युध्यध्वम अनहंकाराः किं चिरं कुरुदेति च
 44 ततः परववृते युथ्धं कुरूणां पाण्डवैः सह
     अक्षथ्यूतकृतं राजन सुघॊरं वैशसं तथा
 45 यत पुरा न निगृह्णीषे वार्यमाणॊ महात्मभिः
     वैचित्रवीर्य तस्येथं फलं पश्य तदाविधम
 46 न हि पाण्डुसुता राजन स सैन्याः सपथानुगाः
     रक्षन्ति समरे पराणान कौरवा वा विशां पते
 47 एतस्मात कारणाथ घॊरॊ वर्तते सम जनक्षयः
     थैवाथ वा पुरुषव्याघ्र तव चापनयान नृप
  1 [s]
      madhyāhne tu mahārāja saṃgrāmaḥ samapadyata
      lokakṣayakaro raudro bhīṣmasya saha somakaiḥ
  2 gāṅgeyo rathināṃ śreṣṭhaḥ pāṇḍavānām anīkinīm
      vyadhaman niśitair bāṇaiḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ
  3 saṃmamarda ca tat sainyaṃ pitā devavratas tava
      dhānyānām iva lūnānāṃ prakaraṃ gogaṇā iva
  4 dhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca virāṭo drupadas tathā
      bhīṣmam āsādya samare śarair jaghnur mahāratham
  5 dhṛṣṭadyumnaṃ tato viddhvā virāṭaṃ ca tribhiḥ śaraiḥ
      drupadasya ca nārācaṃ preṣayām āsa bhārata
  6 tena viddhā maheṣvāsā bhīṣmeṇāmitrakarśinā
      cukrudhuḥ samare rājan pādaspṛṣṭā ivoragāḥ
  7 śikhaṇḍī taṃ ca vivyādha bharatānāṃ pitāmaham
      strīmayaṃ manasā dhyātvā nāsmai prāharad acyutaḥ
  8 dhṛṣṭadyumnas tu samare krodhād agnir iva jvalan
      pitāmahaṃ tribhir bāṇair bāhvor urasi cārpayat
  9 drupadaḥ pañcaviṃśatyā virāṭo daśabhiḥ śaraiḥ
      śikhaṇḍī pañcaviṃśatyā bhīṣmaṃ vivyādha sāyakaiḥ
  10 so 'tividdho mahārāja bhīṣmaḥ saṃkhye mahātmabhiḥ
     vasante puṣpaśabalo raktāśoka ivābabhau
 11 tān pratyavidhyad gāṅgeyas tribhis tribhir ajihmagaiḥ
     drupadasya ca bhallena dhanuś ciccheda māriṣa
 12 so 'nyat kārmukam ādāya bhīṣmaṃ vivyādha pañcabhiḥ
     sārathiṃ ca tribhir bāṇaiḥ suśitai raṇamūrdhani
 13 tato bhīmo mahārāja draupadyāḥ pañca cātmajāḥ
     kekayā bhrātaraḥ pañca sātyakiś caiva sātvataḥ
 14 abhyadravanta gāṅgeyaṃ yudhiṣṭhira hitepsayā
     rirakṣiṣantaḥ pāñcālyaṃ dhṛṭa dyumna mukhan raṇe
 15 tathaiva tāvakāḥ sarve bhīṣmarakṣārtham udyatāḥ
     pratyudyayuḥ pāṇḍusenāṃ saha sainyā narādhipa
 16 tatrāsīt sumahad yuddhaṃ tava teṣāṃ ca saṃkulam
     narāśvarathanāgānāṃ yama rāṣṭravivardhanam
 17 rathī rathinam āsādya prāhiṇod yamasādanam
     tathetarān samāsādya naranāgāśvasādinaḥ
 18 anayan paralokāya śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ
     astraiś ca vividhair ghorais tatra tatra viśāṃ pate
 19 rathāś ca rathibhir hīnā hatasārathayas tathā
     vipradrutāśvāḥ samare diśo jagmuḥ samantataḥ
 20 mardamānā narān rājan hayāṃś ca subahūn raṇe
     vātāyamānā dṛśyante gandharvanagaropamāḥ
 21 rathinaś ca rathair hīnā varmiṇas tejasā yutāḥ
     kuṇḍaloṣṇīṣiṇaḥ sarve niṣkāṅgadavibhūṣitāḥ
 22 devaputrasamā rūpo śaurye śakrasamā yudhi
     ṛddhyā vaiśravaṇaṃ cāti nayena ca bṛhaspatim
 23 sarvalokeśvarāḥ śūrās tatra tatra viśāṃ pate
     vipradrutā vyadṛśyanta prākṛtā iva mānavāḥ
 24 dantinaś ca naraśreṣṭha vihīnā varasādibhiḥ
     mṛdnantaḥ svāny anīkāni saṃpetuḥ sarvaśabdagāḥ
 25 varmabhiś cāmaraiś chatraiḥ patākābhiś ca māriṣa
     kakṣyābhir atha tottraiś ca ghaṇṭābhis tomarais tathā
 26 viśīrṇair vipradhāvanto dṛśyante sma diśo daśa
     nagameghapratīkāśair jaladodaya nisvanaiḥ
 27 tathaiva dantibhir hīnān gajārohān viśāṃ pate
     pradhāvanto 'nvapaśyāma tava teṣāṃ ca saṃkule
 28 nānādeśasamutthāṃś ca turagān hemabhūṣitān
     vātāyamānān adrākṣaṃ śataśo 'tha sahasraśaḥ
 29 aśvārohān hatair aśvair gṛhītāsīn samantataḥ
     dravamāṇān apaśyāma drāvyamāṇāṃś ca saṃyuge
 30 gajo gajaṃ samāsādya dravamāṇaṃ mahāraṇe
     yayau vimṛdnaṃs tarasā padātīn vājinas tathā
 31 tathaiva ca rathān rājan saṃmamarda raṇe gajaḥ
     rathaś caiva samāsādya padātiṃ turagaṃ tathā
 32 vyamṛdnāt samare rājaṃs turagāṃś ca narān raṇe
     evaṃ te bahudhā rājan pramṛdnantaḥ parasparam
 33 tasmin raudre tathā yuddhe vartamāne mahābhaye
     prāvartata nadī ghorā śoṇitāntra taraṅgiṇī
 34 asthi saṃcayasaṃghāṭā keśaśaivalaśādvalā
     rathahradā śarāvartā hayamīnā durāsadā
 35 śīrṣopala samākīrṇā hastigrāhasamākulā
     kavacoṣṇīṣa phenāḍhyā dhanur dvīpāsi kacchapā
 36 patākādhvajavṛkṣāḍhyā martyakūlāpahāriṇī
     kravyādasaṃghasaṃkīrṇā yama rāṣṭravivardhinī
 37 tāṃ nadīṃ kṣatriyāḥ śūrā hayanāgarathaplavaiḥ
     praterur bahavo rājan bhayaṃ tyaktvā mahāhave
 38 apovāha raṇe bhīrūn kaśmalenābhisaṃvṛtān
     yathā vaitaraṇī pretān pretarājapuraṃ prati
 39 prākrośan kṣatriyās tatra dṛṣṭvā tad vaiśasaṃ mahat
     duryodhanāparādhena kṣayaṃ gacchanti kauravāḥ
 40 guṇavatsu kathaṃ dveṣaṃ dhārtarāṣṭro janeśvaraḥ
     kṛtavān pāṇḍuputreṣu pāpātmā lobhamohitaḥ
 41 evaṃ bahuvidhā vācaḥ śrūyante smātra bhārata
     pāṇḍava svata saṃyuktāḥ putrāṇāṃ te sudāruṇāḥ
 42 tā niśamya tadā vācaḥ sarvayodhair udāhṛtāḥ
     āgaskṛt sarvalokasya putro duryodhanas tava
 43 bhīṣmaṃ droṇaṃ kṛpaṃ caiva śalyaṃ covāca bhārata
     yudhyadhvam anahaṃkārāḥ kiṃ ciraṃ kurutheti ca
 44 tataḥ pravavṛte yuddhaṃ kurūṇāṃ pāṇḍavaiḥ saha
     akṣadyūtakṛtaṃ rājan sughoraṃ vaiśasaṃ tadā
 45 yat purā na nigṛhṇīṣe vāryamāṇo mahātmabhiḥ
     vaicitravīrya tasyedaṃ phalaṃ paśya tathāvidham
 46 na hi pāṇḍusutā rājan sa sainyāḥ sapadānugāḥ
     rakṣanti samare prāṇān kauravā vā viśāṃ pate
 47 etasmāt kāraṇād ghoro vartate sma janakṣayaḥ
     daivād vā puruṣavyāghra tava cāpanayān nṛpa


Next: Chapter 100