Sacred Texts  Hinduism  Mahabharata  Index  Book 9 Index  Previous  Next 

Book 9 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 9
Chapter 18

  1 [स]
      पातिते युधि थुर्धर्षॊ मथ्रराजे महारदे
      तावकास तव पुत्राश च परायशॊ विमुखाभवन
  2 वणिजॊ नावि भिन्नायां यदागाधे ऽपलवे ऽरणवे
      अपारे पारम इच्छन्तॊ हते शूरे महात्मनि
  3 मथ्रराजे महाराज वित्रस्ताः शरविक्षताः
      अनादा नादम इच्छन्तॊ मृगाः सिंहार्थिता इव
  4 वृषा यदा भग्नशृङ्गाः शीर्णथन्ता गजा इव
      मध्याह्ने परत्यपायाम निर्जिता धर्मसूनुना
  5 न संधातुम अनीकानि न च राजन पराक्रमे
      आसीथ बुथ्धिर हते शल्ये तव यॊधस्य कस्य चित
  6 भीष्मे थरॊणे च निहते सूतपुत्रे च भारत
      यथ थुःखं तव यॊधानां भयं चासीथ विशां पते
      तथ्भयं स च नः शॊकॊ भूय एवाभ्यवर्तत
  7 निरशाश च जये तस्मिन हते शल्ये महारदे
      हतप्रवीरा विध्वस्ता विकृत्ताश च शितैः शरैः
      मथ्रराजे हते राजन यॊधास ते पराथ्रवन भयात
  8 अश्वान अन्ये गजान अन्ये रदान अन्ये महारदाः
      आरुह्य जवसंपन्नाः पाथाताः पराथ्रवन भयात
  9 थविसाहस्राश च मातङ्गा गिरिरूपाः परहारिणः
      संप्राथ्रवन हते शल्ये अङ्कुशाङ्गुष्ठ चॊथिताः
  10 ते रणाथ भरतश्रेष्ठ तावकाः पराथ्रवन थिशः
     धावन्तश चाप्य अथृश्यन्त शवसमानाः शरातुलाः
 11 तान परभग्नान थरुतान थृष्ट्वा हतॊत्साहान पराजितान
     अभ्यथ्रवन्त पाञ्चालाः पाण्डवाश च जयैषिणः
 12 बाणशब्थरवश चापि सिंहनाथश च पुष्कलः
     शङ्खशब्थश च शूराणां थारुणः समपथ्यत
 13 थृष्ट्वा तु कौरवं सैन्यं भयत्रस्तं परविथ्रुतम
     अन्यॊन्यं समभाषन्त पाञ्चालाः पाण्डवैः सह
 14 अथ्य राजा सत्यधृतिर जितामित्रॊ युधिष्ठिरः
     अथ्य थुर्यॊधनॊ हीना थीप्तया नृपतिश्रिया
 15 अथ्य शरुत्वा हतं पुत्रं धृतराष्ट्रॊ जनेश्वरः
     निःसंज्ञः पतितॊ भूमौ किल्बिषं परतिपथ्यताम
 16 अथ्य जानातु कौन्तेयं समर्दं सर्वधन्विनाम
     अथ्यात्मानं च थुर्मेधा गर्हयिष्यति पापकृत
     अथ्य कषत्तुर वचः सत्यं समरतां बरुवतॊ हितम
 17 अथ्य परभृति पार्दांश च परेष्यभूत उपाचरन
     विजानातु नृपॊ थुःखं यत पराप्तं पाण्डुनन्थनैः
 18 अथ्य कृष्णस्य माहात्म्यं जानातु स महीपतिः
     अथ्यार्जुन धनुर घॊषं घॊरं जानातु संयुगे
 19 अस्त्राणां च बलं सर्वं बाह्वॊश च बलम आहवे
     अथ्य जञास्यति भीमस्य बलं घॊरं महात्मनः
 20 हते थुर्यॊधने युथ्धे शक्रेणेवासुरे मये
     यत्कृतं भीमसेनेन थुःखासन वधे तथा
     नान्यः कर्तास्ति लॊके तथ ऋते भीमं महाबलम
 21 जानीताम अथ्य जयेष्ठस्य पाण्डवस्य पराक्रमम
     मथ्रराजं हतं शरुत्वा थेवैर अपि सुथुःसहम
 22 अथ्य जञास्यति संग्रामे माथ्रीपुत्रौ महाबलौ
     निहते सौबले शूरे गान्धारेषु च सर्वशः
 23 कदं तेषां जयॊ न सयाथ येषां यॊथ्धा धनंजयः
     सात्यकिर भीमसेनश च धृष्टथ्युम्नश च पार्षतः
 24 थरौपथ्यास तनयाः पञ्च माथ्रीपुत्रौ च पाण्डवौ
     शिखण्डी च महेष्वासॊ राजा चैव युधिष्ठिरः
 25 येषां च जगतां नादॊ नादः कृष्णॊ जनार्थनः
     कदं तेषां जयॊ न सयाथ येषां धर्मॊ वयपाश्रयः
 26 भीष्मं थरॊणं च कर्णं च मथ्रराजानम एव च
     तहान्यन नृपतीन वीराञ शतशॊ ऽद सहस्रशः
 27 कॊ ऽनयः शक्तॊ रणे जेतुम ऋते पार्दं युधिष्ठिरम
     यस्य नादॊ हृषीकेशः सथा धर्मयशॊ निधिः
 28 इत्य एवं वथमानास ते हर्षेण महता युताः
     परभग्नांस तावकान राजन सृञ्जयाः पृष्ठतॊ ऽनवयुः
 29 धनंजयॊ रदानीकम अभ्यवर्तत वीर्यवान
     माथ्रीपुत्रौ च शकुनिं सात्यकिश च महारदः
 30 तान परेक्ष्य थरवतः सर्वान भीमसेनभयार्थितान
     थुर्यॊधनस तथा सूतम अब्रवीथ उत्स्मयन्न इव
 31 न मातिक्रमते पार्दॊ धनुष्पाणिम अवस्दितम
     जघने सर्वसैन्यानां ममाश्वान परतिपाथय
 32 जघने युध्यमानं हि कौन्तेयॊ मां धनंजयः
     नॊत्सहेताभ्यतिक्रान्तुं वेलाम इव महॊथधिः
 33 पश्य सैन्यं महत सूत पाण्डवैः समभिथ्रुतम
     सैन्यरेणुं समुथ्धूतं पश्यस्वैनं समन्ततः
 34 सिंहनाथांश च बहुशः शृणु घॊरान भयानकान
     तस्माथ याहि शनैः सूत जघनं परिपालय
 35 मयि सदिते च समरे निरुथ्धेषु च पाण्डुषु
     पुनरावर्तते तूर्णं मामकं बलम ओजसा
 36 तच छरुत्वा तव पुत्रस्य शूराग्र्य सथृशं वचः
     सारदिर हेमसंछन्नाञ शनैर अश्वान अचॊथयत
 37 गजाश्वरदिभिर हीनास तयक्तात्मानः पथातयः
     एकविंशतिसाहस्राः संयुगायावतस्दिरे
 38 नानाथेशसमुथ्भूता नान रञ्जित वाससः
     अवस्दितास तथा यॊधाः परार्दयन्तॊ महथ यशः
 39 तेषाम आपततां तत्र संहृष्टानां परस्परम
     संमर्थः सुमहाञ जज्ञे घॊररूपॊ भयानकः
 40 भीमसेनं तथा राजन घृष्टथ्युम्नं च पार्षतम
     बलेन चतुरङ्गेण नानाथेश्या नयवारयन
 41 भीमम एवाभ्यवर्तन्त रणे ऽनये तु पथातयः
     परक्ष्वेड्यास्फॊट्य संहृष्टा वीरलॊकं यियासवः
 42 आसाथ्य भीमसेनं तु संरब्धा युथ्धथुर्मथाः
     धार्तराष्ट्रा विनेथुर हि नान्यां चाकदयन कदाम
     परिवार्य रणे भीमं निजघ्नुर ते समन्ततः
 43 स वध्यमानः समरे पथातिगणसंवृतः
     न चचाल रदॊपस्दे मैनाक इव पर्वतः
 44 ते तु करुथ्धा महाराज पाण्डवस्य महारदम
     निग्रहीतुं परचक्रुर हि यॊधांश चान्यान अवारयन
 45 अक्रुध्यत रणे भीमस तैस तथा पर्यवस्दितैः
     सॊ ऽवतीर्य रदात तूर्णं पथातिः समवस्दितः
 46 जातरूपपरिच्छन्नां परगृह्य महतीं गथाम
     अवधीत तावकान यॊधान थण्डपाणिर इवान्तकः
 47 रदाश्वथ्विपहीनांस तु तान भीमॊ गथया बली
     एकविंशतिसाहस्रान पथातीन अवपॊदयत
 48 हत्वा तत पुरुषानीकं भीमः सत्यपराक्रमः
     धृष्टथ्युम्नं पुरस्कृत्य नचिरात परत्यथृश्यत
 49 पाथाता निहता भूमौ शिश्यिरे रुधिरॊक्षिताः
     संभग्ना इव वातेन कर्णिकाराः सुपुष्पिताः
 50 नानापुष्पस्रजॊपेता नाना कुण्डलधारिणः
     नाना जात्या हतास तत्र नाथा थेशसमागताः
 51 पताकाध्वजसंछन्नं पथातीनां महथ बलम
     निकृत्तं विबभौ तत्र घॊररूपं भयानकम
 52 युधिष्ठिरपुरॊगास तु सर्वसैन्यमहारदाः
     अभ्यधावन महात्मानं पुत्रं थुर्यॊधनं तव
 53 ते सर्वे तावकान थृष्ट्वा महेष्वासान पराङ्मुखान
     नाभ्यवर्तन्त ते पुत्रं वेलेव मकलालयम
 54 तथ अथ्भुतम अपश्याम तव पुत्रस्य पौरुषम
     यथ एकं सहिताः पार्दा न शेकुर अतिवर्तितुम
 55 नातिथूरापयातं तु कृतबुथ्धिं पलायने
     थुर्यॊधनः सवकं सैन्यम अब्रवीथ भृशविक्षतम
 56 न तं थेशं परपश्यामि पृदिव्यां पर्वतेषु वा
     यत्र यातान न वॊ हन्युः पाण्डवाः किं सृतेन वः
 57 अल्पं च बलम एतेषां कृष्णौ च भृशविक्षतौ
     यथि सर्वे ऽतर तिष्ठामॊ धरुवॊ नॊ विजयॊ भवेत
 58 विप्रयातांस तु वॊ भिन्नान पाण्डवाः कृतकिल्बिषान
     अनुसृत्य हनिष्यन्ति शरेयॊ नः समरे सदितम
 59 शृणुध्वं कषत्रियाः सर्वे यावन्तः सद समागताः
     यथा शूरं च भीरुं च मारयत्य अन्तकः सथा
     कॊ नु मूढॊ न युध्येत पुरुषः कषत्रिय बरुवः
 60 शरेयॊ नॊ भीमसेनस्य करुथ्धस्य परमुखे सदितम
     सुखः सांग्रामिकॊ मृत्युः कषत्रधर्मेण युध्यताम
     जित्वेह सुखम आप्नॊति हतः परेत्य महत फलम
 61 न युथ्धधर्माच छरेयान वै पन्दाः सवर्गस्य कौरवाः
     अचिरेण जिताँल लॊकान हतॊ युथ्धे समश्नुते
 62 शरुत्वा तु वचनं तस्य पूजयित्वा च पार्दिवाः
     पुनर एवान्ववर्तन्त पाण्डवान आततायिनः
 63 तान आपतत एवाशु वयूढानीकाः परहारिणः
     परत्युथ्ययुस तथा पार्दा जय गृध्राः परहारिणः
 64 धनंजयॊ रदेनाजाव अभ्यवर्तत वीर्यवान
     विश्रुतं तरिषु लॊकेषु गाण्डीवं विक्षिपन धनुः
 65 माथ्रीपुत्रौ च शकुनिं सात्यकिश च महाबलः
     जवेनाभ्यपतन हृष्टा यतॊ वै तावकं बलम
  1 [s]
      pātite yudhi durdharṣo madrarāje mahārathe
      tāvakās tava putrāś ca prāyaśo vimukhābhavan
  2 vaṇijo nāvi bhinnāyāṃ yathāgādhe 'plave 'rṇave
      apāre pāram icchanto hate śūre mahātmani
  3 madrarāje mahārāja vitrastāḥ śaravikṣatāḥ
      anāthā nātham icchanto mṛgāḥ siṃhārditā iva
  4 vṛṣā yathā bhagnaśṛṅgāḥ śīrṇadantā gajā iva
      madhyāhne pratyapāyāma nirjitā dharmasūnunā
  5 na saṃdhātum anīkāni na ca rājan parākrame
      āsīd buddhir hate śalye tava yodhasya kasya cit
  6 bhīṣme droṇe ca nihate sūtaputre ca bhārata
      yad duḥkhaṃ tava yodhānāṃ bhayaṃ cāsīd viśāṃ pate
      tadbhayaṃ sa ca naḥ śoko bhūya evābhyavartata
  7 niraśāś ca jaye tasmin hate śalye mahārathe
      hatapravīrā vidhvastā vikṛttāś ca śitaiḥ śaraiḥ
      madrarāje hate rājan yodhās te prādravan bhayāt
  8 aśvān anye gajān anye rathān anye mahārathāḥ
      āruhya javasaṃpannāḥ pādātāḥ prādravan bhayāt
  9 dvisāhasrāś ca mātaṅgā girirūpāḥ prahāriṇaḥ
      saṃprādravan hate śalye aṅkuśāṅguṣṭha coditāḥ
  10 te raṇād bharataśreṣṭha tāvakāḥ prādravan diśaḥ
     dhāvantaś cāpy adṛśyanta śvasamānāḥ śarātulāḥ
 11 tān prabhagnān drutān dṛṣṭvā hatotsāhān parājitān
     abhyadravanta pāñcālāḥ pāṇḍavāś ca jayaiṣiṇaḥ
 12 bāṇaśabdaravaś cāpi siṃhanādaś ca puṣkalaḥ
     śaṅkhaśabdaś ca śūrāṇāṃ dāruṇaḥ samapadyata
 13 dṛṣṭvā tu kauravaṃ sainyaṃ bhayatrastaṃ pravidrutam
     anyonyaṃ samabhāṣanta pāñcālāḥ pāṇḍavaiḥ saha
 14 adya rājā satyadhṛtir jitāmitro yudhiṣṭhiraḥ
     adya duryodhano hīnā dīptayā nṛpatiśriyā
 15 adya śrutvā hataṃ putraṃ dhṛtarāṣṭro janeśvaraḥ
     niḥsaṃjñaḥ patito bhūmau kilbiṣaṃ pratipadyatām
 16 adya jānātu kaunteyaṃ samarthaṃ sarvadhanvinām
     adyātmānaṃ ca durmedhā garhayiṣyati pāpakṛt
     adya kṣattur vacaḥ satyaṃ smaratāṃ bruvato hitam
 17 adya prabhṛti pārthāṃś ca preṣyabhūta upācaran
     vijānātu nṛpo duḥkhaṃ yat prāptaṃ pāṇḍunandanaiḥ
 18 adya kṛṣṇasya māhātmyaṃ jānātu sa mahīpatiḥ
     adyārjuna dhanur ghoṣaṃ ghoraṃ jānātu saṃyuge
 19 astrāṇāṃ ca balaṃ sarvaṃ bāhvoś ca balam āhave
     adya jñāsyati bhīmasya balaṃ ghoraṃ mahātmanaḥ
 20 hate duryodhane yuddhe śakreṇevāsure maye
     yatkṛtaṃ bhīmasenena duḥkhāsana vadhe tadā
     nānyaḥ kartāsti loke tad ṛte bhīmaṃ mahābalam
 21 jānītām adya jyeṣṭhasya pāṇḍavasya parākramam
     madrarājaṃ hataṃ śrutvā devair api suduḥsaham
 22 adya jñāsyati saṃgrāme mādrīputrau mahābalau
     nihate saubale śūre gāndhāreṣu ca sarvaśaḥ
 23 kathaṃ teṣāṃ jayo na syād yeṣāṃ yoddhā dhanaṃjayaḥ
     sātyakir bhīmasenaś ca dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ
 24 draupadyās tanayāḥ pañca mādrīputrau ca pāṇḍavau
     śikhaṇḍī ca maheṣvāso rājā caiva yudhiṣṭhiraḥ
 25 yeṣāṃ ca jagatāṃ nātho nāthaḥ kṛṣṇo janārdanaḥ
     kathaṃ teṣāṃ jayo na syād yeṣāṃ dharmo vyapāśrayaḥ
 26 bhīṣmaṃ droṇaṃ ca karṇaṃ ca madrarājānam eva ca
     tahānyan nṛpatīn vīrāñ śataśo 'tha sahasraśaḥ
 27 ko 'nyaḥ śakto raṇe jetum ṛte pārthaṃ yudhiṣṭhiram
     yasya nātho hṛṣīkeśaḥ sadā dharmayaśo nidhiḥ
 28 ity evaṃ vadamānās te harṣeṇa mahatā yutāḥ
     prabhagnāṃs tāvakān rājan sṛñjayāḥ pṛṣṭhato 'nvayuḥ
 29 dhanaṃjayo rathānīkam abhyavartata vīryavān
     mādrīputrau ca śakuniṃ sātyakiś ca mahārathaḥ
 30 tān prekṣya dravataḥ sarvān bhīmasenabhayārditān
     duryodhanas tadā sūtam abravīd utsmayann iva
 31 na mātikramate pārtho dhanuṣpāṇim avasthitam
     jaghane sarvasainyānāṃ mamāśvān pratipādaya
 32 jaghane yudhyamānaṃ hi kaunteyo māṃ dhanaṃjayaḥ
     notsahetābhyatikrāntuṃ velām iva mahodadhiḥ
 33 paśya sainyaṃ mahat sūta pāṇḍavaiḥ samabhidrutam
     sainyareṇuṃ samuddhūtaṃ paśyasvainaṃ samantataḥ
 34 siṃhanādāṃś ca bahuśaḥ śṛṇu ghorān bhayānakān
     tasmād yāhi śanaiḥ sūta jaghanaṃ paripālaya
 35 mayi sthite ca samare niruddheṣu ca pāṇḍuṣu
     punarāvartate tūrṇaṃ māmakaṃ balam ojasā
 36 tac chrutvā tava putrasya śūrāgrya sadṛśaṃ vacaḥ
     sārathir hemasaṃchannāñ śanair aśvān acodayat
 37 gajāśvarathibhir hīnās tyaktātmānaḥ padātayaḥ
     ekaviṃśatisāhasrāḥ saṃyugāyāvatasthire
 38 nānādeśasamudbhūtā nāna rañjita vāsasaḥ
     avasthitās tadā yodhāḥ prārthayanto mahad yaśaḥ
 39 teṣām āpatatāṃ tatra saṃhṛṣṭānāṃ parasparam
     saṃmardaḥ sumahāñ jajñe ghorarūpo bhayānakaḥ
 40 bhīmasenaṃ tadā rājan ghṛṣṭadyumnaṃ ca pārṣatam
     balena caturaṅgeṇa nānādeśyā nyavārayan
 41 bhīmam evābhyavartanta raṇe 'nye tu padātayaḥ
     prakṣveḍyāsphoṭya saṃhṛṣṭā vīralokaṃ yiyāsavaḥ
 42 āsādya bhīmasenaṃ tu saṃrabdhā yuddhadurmadāḥ
     dhārtarāṣṭrā vinedur hi nānyāṃ cākathayan kathām
     parivārya raṇe bhīmaṃ nijaghnur te samantataḥ
 43 sa vadhyamānaḥ samare padātigaṇasaṃvṛtaḥ
     na cacāla rathopasthe maināka iva parvataḥ
 44 te tu kruddhā mahārāja pāṇḍavasya mahāratham
     nigrahītuṃ pracakrur hi yodhāṃś cānyān avārayan
 45 akrudhyata raṇe bhīmas tais tadā paryavasthitaiḥ
     so 'vatīrya rathāt tūrṇaṃ padātiḥ samavasthitaḥ
 46 jātarūpaparicchannāṃ pragṛhya mahatīṃ gadām
     avadhīt tāvakān yodhān daṇḍapāṇir ivāntakaḥ
 47 rathāśvadvipahīnāṃs tu tān bhīmo gadayā balī
     ekaviṃśatisāhasrān padātīn avapothayat
 48 hatvā tat puruṣānīkaṃ bhīmaḥ satyaparākramaḥ
     dhṛṣṭadyumnaṃ puraskṛtya nacirāt pratyadṛśyata
 49 pādātā nihatā bhūmau śiśyire rudhirokṣitāḥ
     saṃbhagnā iva vātena karṇikārāḥ supuṣpitāḥ
 50 nānāpuṣpasrajopetā nānā kuṇḍaladhāriṇaḥ
     nānā jātyā hatās tatra nādā deśasamāgatāḥ
 51 patākādhvajasaṃchannaṃ padātīnāṃ mahad balam
     nikṛttaṃ vibabhau tatra ghorarūpaṃ bhayānakam
 52 yudhiṣṭhirapurogās tu sarvasainyamahārathāḥ
     abhyadhāvan mahātmānaṃ putraṃ duryodhanaṃ tava
 53 te sarve tāvakān dṛṣṭvā maheṣvāsān parāṅmukhān
     nābhyavartanta te putraṃ veleva makalālayam
 54 tad adbhutam apaśyāma tava putrasya pauruṣam
     yad ekaṃ sahitāḥ pārthā na śekur ativartitum
 55 nātidūrāpayātaṃ tu kṛtabuddhiṃ palāyane
     duryodhanaḥ svakaṃ sainyam abravīd bhṛśavikṣatam
 56 na taṃ deśaṃ prapaśyāmi pṛthivyāṃ parvateṣu vā
     yatra yātān na vo hanyuḥ pāṇḍavāḥ kiṃ sṛtena vaḥ
 57 alpaṃ ca balam eteṣāṃ kṛṣṇau ca bhṛśavikṣatau
     yadi sarve 'tra tiṣṭhāmo dhruvo no vijayo bhavet
 58 viprayātāṃs tu vo bhinnān pāṇḍavāḥ kṛtakilbiṣān
     anusṛtya haniṣyanti śreyo naḥ samare sthitam
 59 śṛṇudhvaṃ kṣatriyāḥ sarve yāvantaḥ stha samāgatāḥ
     yadā śūraṃ ca bhīruṃ ca mārayaty antakaḥ sadā
     ko nu mūḍho na yudhyeta puruṣaḥ kṣatriya bruvaḥ
 60 śreyo no bhīmasenasya kruddhasya pramukhe sthitam
     sukhaḥ sāṃgrāmiko mṛtyuḥ kṣatradharmeṇa yudhyatām
     jitveha sukham āpnoti hataḥ pretya mahat phalam
 61 na yuddhadharmāc chreyān vai panthāḥ svargasya kauravāḥ
     acireṇa jitāṁl lokān hato yuddhe samaśnute
 62 śrutvā tu vacanaṃ tasya pūjayitvā ca pārthivāḥ
     punar evānvavartanta pāṇḍavān ātatāyinaḥ
 63 tān āpatata evāśu vyūḍhānīkāḥ prahāriṇaḥ
     pratyudyayus tadā pārthā jaya gṛdhrāḥ prahāriṇaḥ
 64 dhanaṃjayo rathenājāv abhyavartata vīryavān
     viśrutaṃ triṣu lokeṣu gāṇḍīvaṃ vikṣipan dhanuḥ
 65 mādrīputrau ca śakuniṃ sātyakiś ca mahābalaḥ
     javenābhyapatan hṛṣṭā yato vai tāvakaṃ balam


Next: Chapter 19