Sacred Texts  Hinduism  Mahabharata  Index  Book 16 Index  Previous  Next 

Book 16 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 16
Chapter 4

  1 [वै]
      काली सत्री पाण्डुरैर थन्तैः परविश्य हसती निशि
      सत्रियः सवप्नेषु मुष्णन्ती थवारकां परिधावति
  2 अलंकाराश च छत्त्रं च धवजाश च कवचानि च
      हरियमाणान्य अथृश्यन्त रक्षॊभिः सुभयानकैः
  3 तच चाग्ग्नि थत्तं कृष्णस्य वज्रनाभम अयॊ मयम
      थिवम आचक्रमे चक्रं वृष्णीनां पश्यतां तथा
  4 युक्तं रदं थिव्यम आथित्यवर्णं; हयाहरन पश्यतॊ थारुकस्य
      ते सागरस्यॊपरिष्ठाथ अवर्तन; मनॊजवाश चतुरॊ वाजिमुख्याः
  5 तालः सुपर्णश च महाध्वजौ तौ; सुपूजितौ राम जनार्थनाभ्याम
      उच्चैर जह्रुर अप्सरसॊ थिवानिशं; वाचश चॊचुर गम्यतां तीर्दयात्रा
  6 ततॊ जिगमिषन्तस ते वृष्ण्यन्धकमहारदाः
      सान्तःपुरास तथा तीर्दयात्राम ऐच्छन नरर्षभाः
  7 ततॊ भॊज्यं च भक्ष्यां च पेयं चान्धकवृष्णयः
      बहु नानाविधं चक्रुर मथ्यं मांसम अनेकशः
  8 ततः सीधुषु सक्ताश च निर्यायुर नगराथ बहिः
      यानैर अश्वैर गजैश चैव शरीमन्तस तिग्मतेजसः
  9 ततः परभासे नयवसन यदॊथ्थेशं यदा गृहम
      परभूतभक्ष्यपेयस ते सथारा याथवास तथा
  10 निविष्टांस तान निशम्याद सांथुरान्ते स यॊगवित
     जगामामन्त्र्य तान वीरान उथ्धवॊ ऽरदविशारथः
 11 तं परस्दितं महात्मानम अभिवाथ्य कृताञ्जलिम
     जानन विनाशं वृष्णीनां नैच्छथ वारयितुं हरिः
 12 ततः कालपरीतास ते वृष्ण्यन्धकमहारदाः
     अपश्यन्न उथ्धवं यान्तं तेजसावृत्य रॊथसी
 13 बराह्मणार्देषु यत सिथ्धम अन्नं तेषां महात्मनाम
     तथ वानरेभ्यः परथथुः सुरा गन्धसमन्वितम
 14 ततस तूर्यशताकीर्णं नटनर्तक संकुलम
     परावर्तत महापानं परभासे तिग्मतेजसाम
 15 कृष्णस्य संनिधौ रामः सहितः कृतवर्मणा
     अपिबथ युयुधानश च गथॊ बभ्रुस तदैव च
 16 ततः परिषथॊ मध्ये युयुधानॊ मथॊत्कटः
     अब्रवीत कृतवर्माणम अवहस्यावमन्य च
 17 कः कषत्रियॊ मन्यमानः सुप्तान हन्यान मृतान इव
     न तन मृष्यन्ति हार्थिक्य याथवा यत तवया कृतम
 18 इत्य उक्ते युयुधानेन पूजयाम आस तथ वचः
     परथ्युम्नॊ रदिनां शरेष्ठॊ हार्थिक्यम अवमन्य च
 19 ततः परमसंक्रुथ्धः कृतवर्मा तम अब्रवीत
     निर्थिशन्न इव सावज्ञं तथा सव्येन पाणिना
 20 भूरिश्रवाश छिन्नबाहुर युथ्धे परायगतस तवया
     वधेन सुनृशंसेन कदं वीरेण पातितः
 21 इति तस्या वचः शरुत्वा केशवः परवीरहा
     तिर्यक सरॊषया थृष्ट्या वीक्षां चक्रे स मन्युमान
 22 मणिः सयमन्तकश चैव यः स सत्राजितॊ ऽभवत
     तां कदां समारयाम आस सात्यकिर मधुसूथनम
 23 तच छरुत्वा केशवस्याङ्गम अगमथ रुथती तथा
     सत्यभामा परकुपिता कॊपयन्ती जनार्थनम
 24 तत उत्दाय सक्रॊधः सात्यकिर वाक्यम अब्रवीत
     पञ्चानां थरौपथेयानां धृष्टथ्युम्न शिखण्डिनॊः
 25 एष गच्छामि पथवीं सत्येन च तदा शपे
     सौप्तिके ये च निहताः सुप्तानेन थुरात्मना
 26 थरॊणपुत्र सहायेन पापेन कृतवर्मणा
     समाप्तम आयुर अस्याथ्य यशश चापि सुमध्यमे
 27 इतीथम उक्त्वा खड्गेन केशवस्य समीपतः
     अभिथ्रुत्य शिरः करुथ्धश चिच्छेथ कृतवर्मणः
 28 तदान्यान अपि निघ्नन्तं युयुधानं समन्ततः
     अभ्यधावथ धृषीकेशॊ विनिवारयिषुस तथा
 29 एकीभूतास ततः सर्वे कालपर्याय चॊथिताः
     भॊजान्धका महाराज शैनेयं पर्यवारयन
 30 तान थृष्ट्वा पततस तूर्णम अभिक्रुथ्धाञ जनार्थनः
     न चुक्रॊध महातेजा जानन कालस्य पर्ययम
 31 ते तु पानमथाविष्टाश चॊथिताश चैव मन्युना
     युयुधानम अदाभ्यघ्नन्न उच्चिष्टैर भाजनैस तथा
 32 हन्यमाने तु शैनेये करुथ्धॊ रुक्मिणिनन्थनः
     तथन्तरम उपाधावन मॊक्षयिष्यञ शिनेः सुतम
 33 स भॊजैः सह संयुक्तः सात्यकिश चान्धकैः सह
     बहुत्वान निहतौ तत्र उभौ कृष्णस्य पश्यतः
 34 हतं थृष्ट्वा तु शैनेयं पुत्रं च यथुनन्थनः
     एरकाणां तथा मुष्टिं कॊपाज जग्राह केशवः
 35 तथ अभून मुसलं घॊरं वज्रकल्पम अयॊ मयम
     जघान तेन कृष्णस तान ये ऽसय परमुखतॊ ऽभवन
 36 ततॊ ऽनधकाश च भॊजाश च शैनेया वृष्णयस तदा
     जघ्नुर अन्यॊन्यम आक्रन्थे मुसलैः कालचॊथिताः
 37 यस तेषाम एरकां कश चिज जग्राह रुषितॊ नृप
     वज्रभूतेव सा राजन्न अथृश्यत तथा विभॊ
 38 तृणं च मुसली भूतम अपि तत्र वयथृश्यत
     बरह्मा थण्डकृतं सर्वम इति तथ विथ्धि पार्दिव
 39 आविध्याविध्य ते राजन परक्षिपन्ति सम यत तृणम
     तथ वज्रभूतं मुसलं वयथृश्यन्त तथा थृढम
 40 अवधीत पितरं पुत्रः पिता पुत्रं च भारत
     मत्ताः परिपतन्ति सम पॊदयन्तः परस्परम
 41 पतंगा इव चाग्नौ ते नयपतन कुकुरान्धकाः
     नासीत पलायने बुथ्धिर वध्यमानस्य कस्य चित
 42 तं तु पश्यन महाबाहुर जानन कालस्य पर्ययम
     मुसलं सामवष्टभ्य तस्दौ स मधुसूथनः
 43 साम्बं च निहतं थृष्ट्वा चारुथेष्णं च माधवः
     परथ्युम्नं चानिरुथ्धं च ततश चुक्रॊध भारत
 44 गथं वीक्ष्य शयानं च भृशं कॊपसमन्वितः
     स निःशेषं तथा चक्रे शार्ङ्गचक्रगथाधरः
 45 तं निघ्नन्तं महातेजा बभ्रुः परपुरंजयः
     थारुकश चैव थाशार्हम ऊचतुर यन निबॊध तत
 46 भगवन संहृतं सर्वं तवया भूयिष्ठम अच्युत
     रामस्य पथम अन्विच्छ तत्र गच्छाम यत्र सः
  1 [vai]
      kālī strī pāṇḍurair dantaiḥ praviśya hasatī niśi
      striyaḥ svapneṣu muṣṇantī dvārakāṃ paridhāvati
  2 alaṃkārāś ca chattraṃ ca dhvajāś ca kavacāni ca
      hriyamāṇāny adṛśyanta rakṣobhiḥ subhayānakaiḥ
  3 tac cāggni dattaṃ kṛṣṇasya vajranābham ayo mayam
      divam ācakrame cakraṃ vṛṣṇīnāṃ paśyatāṃ tadā
  4 yuktaṃ rathaṃ divyam ādityavarṇaṃ; hayāharan paśyato dārukasya
      te sāgarasyopariṣṭhād avartan; manojavāś caturo vājimukhyāḥ
  5 tālaḥ suparṇaś ca mahādhvajau tau; supūjitau rāma janārdanābhyām
      uccair jahrur apsaraso divāniśaṃ; vācaś cocur gamyatāṃ tīrthayātrā
  6 tato jigamiṣantas te vṛṣṇyandhakamahārathāḥ
      sāntaḥpurās tadā tīrthayātrām aicchan nararṣabhāḥ
  7 tato bhojyaṃ ca bhakṣyāṃ ca peyaṃ cāndhakavṛṣṇayaḥ
      bahu nānāvidhaṃ cakrur madyaṃ māṃsam anekaśaḥ
  8 tataḥ sīdhuṣu saktāś ca niryāyur nagarād bahiḥ
      yānair aśvair gajaiś caiva śrīmantas tigmatejasaḥ
  9 tataḥ prabhāse nyavasan yathoddeśaṃ yathā gṛham
      prabhūtabhakṣyapeyas te sadārā yādavās tadā
  10 niviṣṭāṃs tān niśamyātha sāṃdurānte sa yogavit
     jagāmāmantrya tān vīrān uddhavo 'rthaviśāradaḥ
 11 taṃ prasthitaṃ mahātmānam abhivādya kṛtāñjalim
     jānan vināśaṃ vṛṣṇīnāṃ naicchad vārayituṃ hariḥ
 12 tataḥ kālaparītās te vṛṣṇyandhakamahārathāḥ
     apaśyann uddhavaṃ yāntaṃ tejasāvṛtya rodasī
 13 brāhmaṇārtheṣu yat siddham annaṃ teṣāṃ mahātmanām
     tad vānarebhyaḥ pradaduḥ surā gandhasamanvitam
 14 tatas tūryaśatākīrṇaṃ naṭanartaka saṃkulam
     prāvartata mahāpānaṃ prabhāse tigmatejasām
 15 kṛṣṇasya saṃnidhau rāmaḥ sahitaḥ kṛtavarmaṇā
     apibad yuyudhānaś ca gado babhrus tathaiva ca
 16 tataḥ pariṣado madhye yuyudhāno madotkaṭaḥ
     abravīt kṛtavarmāṇam avahasyāvamanya ca
 17 kaḥ kṣatriyo manyamānaḥ suptān hanyān mṛtān iva
     na tan mṛṣyanti hārdikya yādavā yat tvayā kṛtam
 18 ity ukte yuyudhānena pūjayām āsa tad vacaḥ
     pradyumno rathināṃ śreṣṭho hārdikyam avamanya ca
 19 tataḥ paramasaṃkruddhaḥ kṛtavarmā tam abravīt
     nirdiśann iva sāvajñaṃ tadā savyena pāṇinā
 20 bhūriśravāś chinnabāhur yuddhe prāyagatas tvayā
     vadhena sunṛśaṃsena kathaṃ vīreṇa pātitaḥ
 21 iti tasyā vacaḥ śrutvā keśavaḥ paravīrahā
     tiryak saroṣayā dṛṣṭyā vīkṣāṃ cakre sa manyumān
 22 maṇiḥ syamantakaś caiva yaḥ sa satrājito 'bhavat
     tāṃ kathāṃ smārayām āsa sātyakir madhusūdanam
 23 tac chrutvā keśavasyāṅgam agamad rudatī tadā
     satyabhāmā prakupitā kopayantī janārdanam
 24 tata utthāya sakrodhaḥ sātyakir vākyam abravīt
     pañcānāṃ draupadeyānāṃ dhṛṣṭadyumna śikhaṇḍinoḥ
 25 eṣa gacchāmi padavīṃ satyena ca tathā śape
     sauptike ye ca nihatāḥ suptānena durātmanā
 26 droṇaputra sahāyena pāpena kṛtavarmaṇā
     samāptam āyur asyādya yaśaś cāpi sumadhyame
 27 itīdam uktvā khaḍgena keśavasya samīpataḥ
     abhidrutya śiraḥ kruddhaś ciccheda kṛtavarmaṇaḥ
 28 tathānyān api nighnantaṃ yuyudhānaṃ samantataḥ
     abhyadhāvad dhṛṣīkeśo vinivārayiṣus tadā
 29 ekībhūtās tataḥ sarve kālaparyāya coditāḥ
     bhojāndhakā mahārāja śaineyaṃ paryavārayan
 30 tān dṛṣṭvā patatas tūrṇam abhikruddhāñ janārdanaḥ
     na cukrodha mahātejā jānan kālasya paryayam
 31 te tu pānamadāviṣṭāś coditāś caiva manyunā
     yuyudhānam athābhyaghnann ucciṣṭair bhājanais tadā
 32 hanyamāne tu śaineye kruddho rukmiṇinandanaḥ
     tadantaram upādhāvan mokṣayiṣyañ śineḥ sutam
 33 sa bhojaiḥ saha saṃyuktaḥ sātyakiś cāndhakaiḥ saha
     bahutvān nihatau tatra ubhau kṛṣṇasya paśyataḥ
 34 hataṃ dṛṣṭvā tu śaineyaṃ putraṃ ca yadunandanaḥ
     erakāṇāṃ tadā muṣṭiṃ kopāj jagrāha keśavaḥ
 35 tad abhūn musalaṃ ghoraṃ vajrakalpam ayo mayam
     jaghāna tena kṛṣṇas tān ye 'sya pramukhato 'bhavan
 36 tato 'ndhakāś ca bhojāś ca śaineyā vṛṣṇayas tathā
     jaghnur anyonyam ākrande musalaiḥ kālacoditāḥ
 37 yas teṣām erakāṃ kaś cij jagrāha ruṣito nṛpa
     vajrabhūteva sā rājann adṛśyata tadā vibho
 38 tṛṇaṃ ca musalī bhūtam api tatra vyadṛśyata
     brahmā daṇḍakṛtaṃ sarvam iti tad viddhi pārthiva
 39 āvidhyāvidhya te rājan prakṣipanti sma yat tṛṇam
     tad vajrabhūtaṃ musalaṃ vyadṛśyanta tadā dṛḍham
 40 avadhīt pitaraṃ putraḥ pitā putraṃ ca bhārata
     mattāḥ paripatanti sma pothayantaḥ parasparam
 41 pataṃgā iva cāgnau te nyapatan kukurāndhakāḥ
     nāsīt palāyane buddhir vadhyamānasya kasya cit
 42 taṃ tu paśyan mahābāhur jānan kālasya paryayam
     musalaṃ sāmavaṣṭabhya tasthau sa madhusūdanaḥ
 43 sāmbaṃ ca nihataṃ dṛṣṭvā cārudeṣṇaṃ ca mādhavaḥ
     pradyumnaṃ cāniruddhaṃ ca tataś cukrodha bhārata
 44 gadaṃ vīkṣya śayānaṃ ca bhṛśaṃ kopasamanvitaḥ
     sa niḥśeṣaṃ tadā cakre śārṅgacakragadādharaḥ
 45 taṃ nighnantaṃ mahātejā babhruḥ parapuraṃjayaḥ
     dārukaś caiva dāśārham ūcatur yan nibodha tat
 46 bhagavan saṃhṛtaṃ sarvaṃ tvayā bhūyiṣṭham acyuta
     rāmasya padam anviccha tatra gacchāma yatra saḥ


Next: Chapter 5