Sacred Texts  Hinduism  Index  Book 2 Index  Previous  Next 

Book 2
Chapter 31

 1 sa rāmapreṣitaḥ kṣipraṃ saṃtāpakaluṣendriyaḥ
  praviśya nṛpatiṃ sūto niḥśvasantaṃ dadarśa ha
 2 ālokya tu mahāprājñaḥ paramākula cetasaṃ
  rāmam evānuśocantaṃ sūtaḥ prāñjalir āsadat
 3 ayaṃ sa puruṣavyāghra dvāri tiṣṭhati te sutaḥ
  brāhmaṇebhyo dhanaṃ dattvā sarvaṃ caivopajīvinām
 4 sa tvā paśyatu bhadraṃ te rāmaḥ satyaparākramaḥ
  sarvān suhṛda āpṛcchya tvām idānīṃ didṛkṣate
 5 gamiṣyati mahāraṇyaṃ taṃ paśya jagatīpate
  vṛtaṃ rājaguṇaiḥ sarvair ādityam iva raśmibhiḥ
 6 sa satyavādī dharmātmā gāmbhīryāt sāgaropamaḥ
  ākāśa iva niṣpaṅko narendraḥ pratyuvāca tam
 7 sumantrānaya me dārān ye ke cid iha māmakāḥ
  dāraiḥ parivṛtaḥ sarvair draṣṭum icchāmi rāghavam
 8 so 'ntaḥpuram atītyaiva striyas tā vākyam abravīt
  āryo hvayati vo rājā gamyatāṃ tatra māciram
 9 evam uktāḥ striyaḥ sarvāḥ sumantreṇa nṛpājñayā
  pracakramus tad bhavanaṃ bhartur ājñāya śāsanam
 10 ardhasaptaśatās tās tu pramadās tāmralocanāḥ
   kausalyāṃ parivāryātha śanair jagmur dhṛtavratāḥ
11 āgateṣu ca dāreṣu samavekṣya mahīpatiḥ
   uvāca rājā taṃ sūtaṃ sumantrānaya me sutam
12 sa sūto rāmam ādāya lakṣmaṇaṃ maithilīṃ tadā
   jagāmābhimukhas tūrṇaṃ sakāśaṃ jagatīpateḥ
13 sa rājā putram āyāntaṃ dṛṣṭvā dūrāt kṛtāñjalim
   utpapātāsanāt tūrṇam ārtaḥ strījanasaṃvṛtaḥ
14 so 'bhidudrāva vegena rāmaṃ dṛṣṭvā viśāṃ patiḥ
   tam asaṃprāpya duḥkhārtaḥ papāta bhuvi mūrchitaḥ
15 taṃ rāmo 'bhyapātat kṣipraṃ lakṣmaṇaś ca mahārathaḥ
   visaṃjñam iva duḥkhena saśokaṃ nṛpatiṃ tadā
16 strīsahasraninādaś ca saṃjajñe rājaveśmani
   hāhā rāmeti sahasā bhūṣaṇadhvanimūrchitaḥ
17 taṃ pariṣvajya bāhubhyāṃ tāv ubhau rāmalakṣmaṇau
   paryaṅke sītayā sārdhaṃ rudantaḥ samaveśayan
18 atha rāmo muhūrtena labdhasaṃjñaṃ mahīpatim
   uvāca prāñjalir bhūtvā śokārṇavapariplutam
19 āpṛcche tvāṃ mahārāja sarveṣām īśvaro 'si naḥ
   prasthitaṃ daṇḍakāraṇyaṃ paśya tvaṃ kuśalena mām
20 lakṣmaṇaṃ cānujānīhi sītā cānveti māṃ vanam
   kāraṇair bahubhis tathyair vāryamāṇau na cecchataḥ
21 anujānīhi sarvān naḥ śokam utsṛjya mānada
   lakṣmaṇaṃ māṃ ca sītāṃ ca prajāpatir iva prajāḥ
22 pratīkṣamāṇam avyagram anujñāṃ jagatīpateḥ
   uvāca rarjā saṃprekṣya vanavāsāya rāghavam
23 ahaṃ rāghava kaikeyyā varadānena mohitaḥ
   ayodhyāyās tvam evādya bhava rājā nigṛhya mām
24 evam ukto nṛpatinā rāmo dharmabhṛtāṃ varaḥ
   pratyuvācāñjaliṃ kṛtvā pitaraṃ vākyakovidaḥ
25 bhavān varṣasahasrāya pṛthivyā nṛpate patiḥ
   ahaṃ tv araṇye vatsyāmi na me kāryaṃ tvayānṛtam
26 śreyase vṛddhaye tāta punarāgamanāya ca
   gacchasvāriṣṭam avyagraḥ panthānam akutobhayam
27 adya tv idānīṃ rajanīṃ putra mā gaccha sarvathā
   mātaraṃ māṃ ca saṃpaśyan vasemām adya śarvarīm
   tarpitaḥ sarvakāmais tvaṃ śvaḥkāle sādhayiṣyasi
28 atha rāmas tathā śrutvā pitur ārtasya bhāṣitam
   lakṣmaṇena saha bhrātrā dīno vacanam abravīt
29 prāpsyāmi yān adya guṇān ko me śvastān pradāsyati
   apakramaṇam evātaḥ sarvakāmair ahaṃ vṛṇe
30 iyaṃ sarāṣṭrā sajanā dhanadhānyasamākulā
   mayā visṛṣṭā vasudhā bharatāya pradīyatām
31 apagacchatu te duḥkhaṃ mā bhūr bāṣpapariplutaḥ
   na hi kṣubhyati durdharṣaḥ samudraḥ saritāṃ patiḥ
32 naivāhaṃ rājyam icchāmi na sukhaṃ na ca maithilīm
   tvām ahaṃ satyam icchāmi nānṛtaṃ puruṣarṣabha
33 puraṃ ca rāṣṭraṃ ca mahī ca kevalā; mayā nisṛṣṭā bharatāya dīyatām
   ahaṃ nideśaṃ bhavato 'nupālayan; vanaṃ gamiṣyāmi cirāya sevitum
34 mayā nisṛṣṭāṃ bharato mahīm imāṃ; saśailakhaṇḍāṃ sapurāṃ sakānanām
   śivāṃ susīmām anuśāstu kevalaṃ; tvayā yad uktaṃ nṛpate yathāstu tat
35 na me tathā pārthiva dhīyate mano; mahatsu kāmeṣu na cātmanaḥ priye
   yathā nideśe tava śiṣṭasaṃmate; vyapaitu duḥkhaṃ tava matkṛte 'nagha
36 tad adya naivānagha rājyam avyayaṃ; na sarvakāmān na sukhaṃ na maithilīm
   na jīvitaṃ tvām anṛtena yojayan; vṛṇīya satyaṃ vratam astu te tathā
37 phalāni mūlāni ca bhakṣayan vane; girīṃś ca paśyan saritaḥ sarāṃsi ca
   vanaṃ praviśyaiva vicitrapādapaṃ; sukhī bhaviṣyāmi tavāstu nirvṛtiḥ
 1 स रामप्रेषितः कषिप्रं संतापकलुषेन्थ्रियः
  परविश्य नृपतिं सूतॊ निःश्वसन्तं थथर्श ह
 2 आलॊक्य तु महाप्राज्ञः परमाकुल चेतसं
  रामम एवानुशॊचन्तं सूतः पराञ्जलिर आसथत
 3 अयं स पुरुषव्याघ्र थवारि तिष्ठति ते सुतः
  बराह्मणेभ्यॊ धनं थत्त्वा सर्वं चैवॊपजीविनाम
 4 स तवा पश्यतु भथ्रं ते रामः सत्यपराक्रमः
  सर्वान सुहृथ आपृच्छ्य तवाम इथानीं थिथृक्षते
 5 गमिष्यति महारण्यं तं पश्य जगतीपते
  वृतं राजगुणैः सर्वैर आथित्यम इव रश्मिभिः
 6 स सत्यवाथी धर्मात्मा गाम्भीर्यात सागरॊपमः
  आकाश इव निष्पङ्कॊ नरेन्थ्रः परत्युवाच तम
 7 सुमन्त्रानय मे थारान ये के चिथ इह मामकाः
  थारैः परिवृतः सर्वैर थरष्टुम इच्छामि राघवम
 8 सॊ ऽनतःपुरम अतीत्यैव सत्रियस ता वाक्यम अब्रवीत
  आर्यॊ हवयति वॊ राजा गम्यतां तत्र माचिरम
 9 एवम उक्ताः सत्रियः सर्वाः सुमन्त्रेण नृपाज्ञया
  परचक्रमुस तथ भवनं भर्तुर आज्ञाय शासनम
 10 अर्धसप्तशतास तास तु परमथास ताम्रलॊचनाः
   कौसल्यां परिवार्याद शनैर जग्मुर धृतव्रताः
11 आगतेषु च थारेषु समवेक्ष्य महीपतिः
   उवाच राजा तं सूतं सुमन्त्रानय मे सुतम
12 स सूतॊ रामम आथाय लक्ष्मणं मैदिलीं तथा
   जगामाभिमुखस तूर्णं सकाशं जगतीपतेः
13 स राजा पुत्रम आयान्तं थृष्ट्वा थूरात कृताञ्जलिम
   उत्पपातासनात तूर्णम आर्तः सत्रीजनसंवृतः
14 सॊ ऽभिथुथ्राव वेगेन रामं थृष्ट्वा विशां पतिः
   तम असंप्राप्य थुःखार्तः पपात भुवि मूर्छितः
15 तं रामॊ ऽभयपातत कषिप्रं लक्ष्मणश च महारदः
   विसंज्ञम इव थुःखेन सशॊकं नृपतिं तथा
16 सत्रीसहस्रनिनाथश च संजज्ञे राजवेश्मनि
   हाहा रामेति सहसा भूषणध्वनिमूर्छितः
17 तं परिष्वज्य बाहुभ्यां ताव उभौ रामलक्ष्मणौ
   पर्यङ्के सीतया सार्धं रुथन्तः समवेशयन
18 अद रामॊ मुहूर्तेन लब्धसंज्ञं महीपतिम
   उवाच पराञ्जलिर भूत्वा शॊकार्णवपरिप्लुतम
19 आपृच्छे तवां महाराज सर्वेषाम ईश्वरॊ ऽसि नः
   परस्दितं थण्डकारण्यं पश्य तवं कुशलेन माम
20 लक्ष्मणं चानुजानीहि सीता चान्वेति मां वनम
   कारणैर बहुभिस तद्यैर वार्यमाणौ न चेच्छतः
21 अनुजानीहि सर्वान नः शॊकम उत्सृज्य मानथ
   लक्ष्मणं मां च सीतां च परजापतिर इव परजाः
22 परतीक्षमाणम अव्यग्रम अनुज्ञां जगतीपतेः
   उवाच रर्जा संप्रेक्ष्य वनवासाय राघवम
23 अहं राघव कैकेय्या वरथानेन मॊहितः
   अयॊध्यायास तवम एवाथ्य भव राजा निगृह्य माम
24 एवम उक्तॊ नृपतिना रामॊ धर्मभृतां वरः
   परत्युवाचाञ्जलिं कृत्वा पितरं वाक्यकॊविथः
25 भवान वर्षसहस्राय पृदिव्या नृपते पतिः
   अहं तव अरण्ये वत्स्यामि न मे कार्यं तवयानृतम
26 शरेयसे वृथ्धये तात पुनरागमनाय च
   गच्छस्वारिष्टम अव्यग्रः पन्दानम अकुतॊभयम
27 अथ्य तव इथानीं रजनीं पुत्र मा गच्छ सर्वदा
   मातरं मां च संपश्यन वसेमाम अथ्य शर्वरीम
   तर्पितः सर्वकामैस तवं शवःकाले साधयिष्यसि
28 अद रामस तदा शरुत्वा पितुर आर्तस्य भाषितम
   लक्ष्मणेन सह भरात्रा थीनॊ वचनम अब्रवीत
29 पराप्स्यामि यान अथ्य गुणान कॊ मे शवस्तान परथास्यति
   अपक्रमणम एवातः सर्वकामैर अहं वृणे
30 इयं सराष्ट्रा सजना धनधान्यसमाकुला
   मया विसृष्टा वसुधा भरताय परथीयताम
31 अपगच्छतु ते थुःखं मा भूर बाष्पपरिप्लुतः
   न हि कषुभ्यति थुर्धर्षः समुथ्रः सरितां पतिः
32 नैवाहं राज्यम इच्छामि न सुखं न च मैदिलीम
   तवाम अहं सत्यम इच्छामि नानृतं पुरुषर्षभ
33 पुरं च राष्ट्रं च मही च केवला; मया निसृष्टा भरताय थीयताम
   अहं निथेशं भवतॊ ऽनुपालयन; वनं गमिष्यामि चिराय सेवितुम
34 मया निसृष्टां भरतॊ महीम इमां; सशैलखण्डां सपुरां सकाननाम
   शिवां सुसीमाम अनुशास्तु केवलं; तवया यथ उक्तं नृपते यदास्तु तत
35 न मे तदा पार्दिव धीयते मनॊ; महत्सु कामेषु न चात्मनः परिये
   यदा निथेशे तव शिष्टसंमते; वयपैतु थुःखं तव मत्कृते ऽनघ
36 तथ अथ्य नैवानघ राज्यम अव्ययं; न सर्वकामान न सुखं न मैदिलीम
   न जीवितं तवाम अनृतेन यॊजयन; वृणीय सत्यं वरतम अस्तु ते तदा
37 फलानि मूलानि च भक्षयन वने; गिरींश च पश्यन सरितः सरांसि च
   वनं परविश्यैव विचित्रपाथपं; सुखी भविष्यामि तवास्तु निर्वृतिः


Next: Chapter 32