Sacred Texts  Hinduism  Mahabharata  Index  Book 6 Index  Previous  Next 

Book 6 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 6
Chapter 50

  1 [धृ]
      तदा परतिसमाथिष्टः कलिङ्गॊ वाहिनीपतिः
      कदम अथ्भुतकर्माणं भीमसेनं महाबलम
  2 चरन्तं गथया वीरं थण्डपाणिम इवान्तकम
      यॊधयाम आस समरे कलिङ्गः सह सेनया
  3 [स]
      पुत्रेण तव राजेन्थ्र स तदॊक्तॊ महाबलः
      महत्या सेनया गुप्तः परायाथ भीम रदं परति
  4 ताम आपतन्तीं सहसा कलिङ्गानां महाचमूम
      रदनागाश्वकलिलां परगृहीतमहायुधाम
  5 भीमसेनः कलिङ्गानाम आर्छथ भारत वाहिनीम
      केतुमन्तं च नैषाथिम आयान्तं सह चेथिभिः
  6 ततः शरुतायुः संक्रुथ्धॊ राज्ञा केतुमता सह
      आससाथ रणे भीमं वयूढानीकेषु चेथिषु
  7 रदैर अनेकसाहस्रैः कलिङ्गानां जनाधिपः
      अयुतेन गजानां च निषाथैः सह केतुमान
      भीमसेनं रणे राजन समन्तात पर्यवारयत
  8 चेथिमत्स्य करूषाश च भीमसेनपुरॊगमाः
      अभ्यवर्तन्त सहसा निषाथान सह राजभिः
  9 ततः परववृते युथ्धं घॊररूपं भयानकम
      परजानन न च यॊधान सवान परस्परजिघांसया
  10 घॊरम आसीत ततॊ युथ्धं भीमस्य सहसा परैः
     यदेन्थ्रस्य महाराज महत्या थैत्य सेनया
 11 तस्य सैन्यस्य संग्रामे युध्यमानस्य भारत
     बभूव सुमहाञ शब्थः सागरस्येव गर्जतः
 12 अन्यॊन्यस्य तथा यॊधा निकृन्तन्तॊ विशां पते
     महीं चक्रुश चितां सर्वां शशशॊणितसंनिभाम
 13 यॊधांश च सवा परान वापि नाभ्यजानज जिघांसया
     सवान अप्य आथथते सवाश च शूराः समरथुर्जयाः
 14 विमर्थः सुमहान आसीथ अल्पानां बहुभिः सह
     कलिङ्गैः सह चेथीनां निषाथैश च विशां पते
 15 कृत्वा पुरुषकारं तु यदाशक्ति महाबलाः
     भीमसेनं परित्यज्य संन्यवर्तन्त चेथयः
 16 सर्वैः कलिङ्गैर आसन्नः संनिवृत्तेषु चेथिषु
     सवबाहुबलम आस्दाय न नयवर्तत पाण्डवः
 17 न चचाल रदॊपस्दाथ भीमसेनॊ महाबलः
     शितैर अवाकिरन बाणैः कलिङ्गानां वरूदिनीम
 18 कलिङ्गस तु महेष्वासः पुत्रश चास्य महारदः
     शक्रथेव इति खयातॊ जघ्नतुः पाण्डवं शरैः
 19 ततॊ भीमॊ महाबाहुर विधुन्वन रुचिरं धनुः
     यॊधयाम आस कालिङ्गान सवबाहुबलम आश्रितः
 20 शक्रथेवस तु समरे विसृजन सायकान बहून
     अश्वाञ जघान समरे भीमसेनस्य सायकैः
     ववर्ष शरवर्षाणि तपान्ते जलथॊ यदा
 21 हताश्वे तु रदे तिष्ठन भीमसेनॊ महाबलः
     शक्रथेवाय चिक्षेप सर्वशैक्यायसीं गथाम
 22 स तया निहतॊ राजन कलिङ्गस्य सुतॊ रदात
     स धवजः सह सूतेन जगाम धरणीतलम
 23 हतम आत्मसुतं थृष्ट्वा कलिङ्गानां जनाधिपः
     रदैर अनेकसाहस्रैर भिमस्यावारयथ थिशः
 24 ततॊ भीमॊ महाबाहुर गुर्वीं तयक्त्वा महागथाम
     उथ्बबर्हाद निस्त्रिंशं चिकीर्षुः कर्म थारुणम
 25 चर्म चाप्रतिमं राजन्न आर्षभं पुरुषर्षभ
     नक्षतैर अर्धचन्थ्रैश च शातकुम्भमयैश चितम
 26 कलिङ्गस तु ततः करुथ्धॊ धनुर्ज्याम अवमृज्य ह
     परगृह्य च शरं घॊरम एकं सर्पविषॊपमम
     पराहिणॊथ भीमसेनाय वधाकाङ्क्षी जनेश्वरः
 27 तम आपतन्तं वेगेन परेरितं निशितं शरम
     भीमसेनॊ थविधा राजंश चिच्छेथ विपुलासिना
     उथक्रॊशच च संहृष्टस तरासयानॊ वरूदिनीम
 28 कलिङ्गस तु ततः करुथ्धॊ भीमसेनाय संयुगे
     तॊमरान पराहिणॊच छीघ्रं चतुर्थश शिलाशितान
 29 तान अप्राप्तान महाबाहुः खगतान एव पाण्डवः
     चिच्छेथ सहसा राजन्न असंभ्रान्तॊ वरासिना
 30 निकृत्य तु रणे भीमस तॊमरान वै चतुर्थश
     भानुमन्तम अभिप्रेक्ष्य पराथ्रवत पुरुषर्षभः
 31 भानुमांस तु ततॊ भीमं शरवर्षेण छाथयन
     ननाथ बलवन नाथं नाथयानॊ नभस्तलम
 32 न तं स ममृषे भीमः सिंहनाथं महारणे
     ततः सवरेण महता विननाथ महास्वनम
 33 तेन शब्थेन वित्रस्ता कलिङ्गानां वरूदिनी
     न भीमं समरे मेने मानुषं भरतर्षभ
 34 ततॊ भीमॊ महाराज नथित्वा विपुलं सवनम
     सासिर वेगाथ अवप्लुत्य थन्ताभ्यां वारणॊत्तमम
 35 आरुरॊह ततॊ मध्यं नागराजस्य मारिष
     खड्गेन पृदुना मध्ये भानुमन्तम अतॊ ऽचछिनत
 36 सॊ ऽनतरायुधिनं हत्वा राजपुत्रम अरिंथमः
     गुरुभारसह सकन्धे नागस्यासिम अपातयत
 37 छिन्नस्कन्धः स विनथन पपात गजयूदपः
     आरुग्णः सिन्धुवेगेन सानुमान इव पर्वतः
 38 ततस तस्माथ अवप्लुत्य गजाथ भारत भारतः
     खड्गपाणिर अथीनात्मा अतिष्ठथ भुवि थंशितः
 39 स चचार बहून मार्गान अभीतः पातयन गजान
     अग्निचक्रम इवाविथ्धं सर्वतः परत्यथृश्यत
 40 अश्ववृन्थेषु नागेषु रदानीकेषु चाभिभूः
     पथातीनां च संघेषु विनिघ्नञ शॊणितॊक्षितः
     शयेनवथ वयचरथ भीमॊ रणे रिपुबलॊत्कटः
 41 छिन्थंस तेषां शरीराणि शिरांसि च महाजवः
     खड्गेन शितधारेण संयुगे गय यॊधिनाम
 42 पथातिर एकः संक्रुथ्धः शत्रूणां भयवर्धनः
     मॊहयाम आस च तथा कालान्त क यमॊपमः
 43 मूढाश च ते तम एवाजौ विनथन्तः समाथ्रवन
     सासिम उत्तमवेगेन विचरन्तं महारणे
 44 निकृत्य रदिनाम आजौ रदेशाश च युगानि च
     जघान रदिनश चापि बलवान अरिमर्थनः
 45 भीमसेनश चरन मार्गान सुबहून परत्यथृश्यत
     भरान्तम उथ्भ्रान्तम आविथ्धम आप्लुतं परसृतं सृतम
     संपातं समुथीर्यं च थर्शयाम आस पाण्डवः
 46 के चिथ अग्रासिना छिन्नाः पाण्डवेन महात्मना
     विनेथुर भिन्नमर्माणॊ निपेतुश च गतासवः
 47 छिन्नथन्ता गरहस ताश च भिन्नकुम्भास तदापरे
     वियॊधाः सवान्य अनीकानि जघ्नुर भारत वारणाः
     निपेतुर उर्व्यां च तदा विनथन्तॊ महारवान
 48 छिन्नांश च तॊमरांश चापान महामात्रशिरांसि च
     परिस्तॊमानि चित्राणि कक्ष्याश च कनकॊज्ज्वलाः
 49 गरैवेयाण्य अद शक्तीश च पताकाः कणपांस तदा
     तूणीराण्य अद यन्त्राणि विचित्राणि धनूंषि च
 50 अग्निकुण्डानि शुभ्राणि तॊत्त्रांश चैवाङ्कुशैः सह
     घण्टाश च विविधा राजन हेमगर्भांस तसरून अपि
     पततः पतितांश चैव पश्यामः सह साथिभिः
 51 छिन्नगात्रावर करैर निहतैश चापि वारणैः
     आसीत तस्मिन समास्तीर्णा पतितैर भूनगैर इव
 52 विमृथ्यैवं महानागान ममर्थाश्वान नरर्षभः
     अश्वारॊहवरांश चापि पातयाम आस भारत
     तथ घॊरम अभवथ युथ्धं तस्य तेषां च भारत
 53 खलीनान्य अद यॊक्त्राणि कशाश च कनकॊज्ज्वलाः
     परिस्तॊमाश च परासाश च ऋष्टयश च महाधनाः
 54 कवचान्य अद चर्माणि चित्राण्य आस्तरणानि च
     तत्र तत्रापविथ्धानि वयथृश्यन्त महाहवे
 55 परॊद यन्त्रैर विचित्रैश च शस्त्रैश च विमलैस तदा
     सचक्रे वसुधां कीर्णां शबलैः कुसुमैर इव
 56 आप्लुत्य रदिनः कांश चित परामृश्य महाबलः
     पातयाम आस खड्गेन स धवजान अपि पाण्डवः
 57 मुहुर उत्पततॊ थिक्षु धावतश च यशस्विनः
     मार्गांश च चरतश चित्रान वयस्मयन्त रणे जनाः
 58 निजघान पथा कांश चिथ आक्षिप्यान्यान अपॊदयत
     खड्गेनान्यांश च चिच्छेथ नाथेनान्यांश च भीषयन
 59 ऊरुवेगेन चाप्य अन्यान पातयाम आस भूतले
     अपरे चैनम आलॊक्य भयात पञ्चत्वम आगताः
 60 एवं सा बहुला सेना कलिङ्गानां तरस्विनाम
     परिवार्य रणे भीष्मं भीमसेनम उपाथ्रवत
 61 ततः कलिङ्ग सैन्यानां परमुखे भरतर्षभ
     शरुतायुषम अभिप्रेक्ष्य भीमसेनः समभ्ययात
 62 तम आयान्तम अभिप्रेक्ष्य कलिङ्गॊ नवभिः शरैः
     भीमसेनम अमेयात्मा परत्यविध्यत सतनान्तरे
 63 कलिङ्ग बाणाभिहतस तॊत्त्रार्थित इव थविषः
     भीमसेनः परजज्वाल करॊधेनाग्निर इवेन्धनैः
 64 अदाशॊकः समाथाय रदं हेमपरिष्कृतम
     भीमं संपाथयाम आस रदेन रदसारदिः
 65 तम आरुह्य रदं तूर्णं कौन्तेयः शत्रुसूथनः
     कलिङ्गम अभिथुथ्राव तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत
 66 ततः शरुतायुर बलवान भीमाय निशिताञ शरान
     परेषयाम आस संक्रुथ्धॊ थर्शयन पाणिलाघवम
 67 स कार्मुकवरॊत्सृष्टैर नवभिर निशितैः शरैः
     समाहतॊ भृशं राजन कलिङ्गेन महायशाः
     संचुक्रुधे भृशं भीमॊ थण्डाहत इवॊरगः
 68 करुथ्धश च चापम आयम्य बलवथ बलिनां वरः
     कलिङ्गम अवधीत पार्दॊ भीमः सप्तभिर आयसैः
 69 कषुराभ्यां चक्ररक्षौ च कलिङ्गस्य महाबलौ
     सत्यथेवं च सत्यं च पराहिणॊथ यमसाथनम
 70 ततः पुनर अमेयात्मा नाराचैर निशितैस तरिभिः
     केतुमन्तं रणे भीमॊ ऽगमयथ यमसाथनम
 71 ततः कलिङ्गाः संक्रुथ्धा भीमसेनम अमर्षणम
     अनीकैर बहुसाहस्रैः कषत्रियाः समवारयन
 72 ततः शक्तिगथा खड्गतॊमरर्ष्टि परश्वधैः
     कलिङ्गाश च ततॊ राजन भीमसेनम अवाकिरन
 73 संनिवार्य स तां घॊरां शरवृष्टिं समुत्दिताम
     गथाम आथाय तरसा परिप्लुत्य महाबलः
     भीमः सप्तशतान वीरान अनयथ यमसाथनम
 74 पुनश चैव थविसाहस्रान कलिङ्गान अरिमर्थनः
     पराहिणॊन मृत्युलॊकाय तथ अथ्भुतम इवाभवत
 75 एवं स तान्य अनीकानि कलिङ्गानां पुनः पुनः
     बिभेथ समरे वीरः परेक्ष्य भीष्मं महाव्रतम
 76 हतारॊहाश च मातङ्गाः पाण्डवेन महात्मना
     विप्रजग्मुर अनीकेषु मेघा वातहता इव
     मृथन्तः सवान्य अनीकानि विनथन्तः शरातुराः
 77 ततॊ भीमॊ महाबाहुः शङ्खं पराध्मापयथ बली
     सर्वकालिङ्गसैन्यानां मनांसि समकम्पयत
 78 मॊहश चापि कलिङ्गानाम आविवेश परंतप
     पराकम्पन्त च सैन्यानि वाहनानि च सर्वशः
 79 भीमेन समरे राजन गजेन्थ्रेणेव सर्वतः
     मार्गान बहून विचरता धावता च ततस ततः
     मुहुर उत्पतता चैव संमॊहः समजायत
 80 भीमसेन भयत्रस्तं सैन्यं च समकम्पत
     कषॊभ्यमाणम असंबाधं पराहेणेव महत सरः
 81 तरासितेषु च वीरेषु भीमेनाथ्भुत कर्मणा
     पुनरावर्तमानेषु विथ्रवत्सु च संघशः
 82 सर्वकालिङ्गयॊधेषु पाण्डूनां धवजिनीपतिः
     अब्रवीत सवान्य अनीकानि युध्यध्वम इति पार्षतः
 83 सेनापतिवचः शरुत्वा शिखण्डिप्रमुखा गणाः
     भीमम एवाभ्यवर्तन्त रदानीकैः परहारिभिः
 84 धर्मराजश च तान सर्वान उपजग्राह पाण्डवः
     महता मेघवर्णेन नागानीकेन पृष्ठतः
 85 एवं संचॊथ्य सर्वाणि सवान्य अनीकानि पार्षतः
     भीमसेनस्य जग्राह पार्ष्णिं सत्पुरुषॊचिताम
 86 न हि पाञ्चालराजस्य लॊके कश चन विथ्यते
     भीम सात्यकयॊर अन्यः पराणेभ्यः परियकृत्तमः
 87 सॊ ऽपश्यत तं कलिङ्गेषु चरन्तम अरिसूथनम
     भीमसेनं महाबाहुं पार्षतः परवीरहा
 88 ननर्थ बहुधा राजन हृष्टश चासीत परंतपः
     शङ्खं थध्मौ च समरे सिंहनाथं ननाथ च
 89 स च पारावताश्वस्य रदे हेमपरिष्कृते
     कॊविथारध्वजं थृष्ट्वा भीमसेनः समाश्वसत
 90 धृष्टथ्युम्नस तु तं थृष्ट्वा कलिङ्गैः समभिथ्रुतम
     भीमसेनम अमेयात्मा तराणायाजौ समभ्ययात
 91 तौ थूरात सात्यकिर थृष्ट्वा धृष्टथ्युम्नवृकॊथरौ
     कलिङ्गान समरे वीरौ यॊधयन्तौ मनस्विनौ
 92 स तत्र गत्वा शैनेयॊ जवेन जयतां वरः
     पार्द पार्षतयॊः पार्ष्णिं जग्राह पुरुषर्षभः
 93 स कृत्वा कथनं तत्र परगृहीतशरासनः
     आस्दितॊ रौथ्रम आत्मानं जघान समरे परान
 94 कलिङ्ग परभवां चैव मांसशॊणितकर्थमाम
     रुधिरस्यन्थिनीं तत्र भीमः परावर्तयन नथीम
 95 अन्तरेण कलिङ्गानां पाण्डवानां च वाहिनीम
     संततार सुथुस्तारां भीमसेनॊ महाबलः
 96 भीमसेनं तदा थृष्ट्वा पराक्रॊशंस तावका नृप
     कालॊ ऽयं भीमरूपेण कलिङ्गैः सह युध्यते
 97 ततः शांतनवॊ भीष्मः शरुत्वा तं निनथं रणे
     अभ्ययात तवरितॊ भीमं वयूढानीकः समन्ततः
 98 तं सात्यकिर भीमसेनॊ धृष्टथ्युम्नश च पार्षतः
     अभ्यथ्रवन्त भीष्मस्य रदं हेमपरिष्कृतम
 99 परिवार्य च ते सर्वे गाङ्गेयं रभसं रणे
     तरिभिस तरिभिः शरैर घॊरैर भीष्मम आनर्छुर अञ्जसा
 100 परत्यविध्यत तान सर्वान पिता थेवव्रतस तव
    यतमानान महेष्वासांस तरिभिस तरिभिर अजिह्मगैः
101 ततः शरसहस्रेण संनिवार्य महारदान
    हयान काञ्चनसंनाहान भीमस्य नयहनच छरैः
102 हताश्वे तु रदे तिष्ठन भीमसेनः परतापवान
    शक्तिं चिक्षेप तरसा गाङ्गेयस्य रदं परति
103 अप्राप्ताम एव तां शक्तिं पिता थेवव्रतस तव
    तरिधा चिच्छेथ समरे सा पृदिव्याम अशीर्यत
104 ततः शैक्यायसीं गुर्वीं परगृह्य बलवथ गथाम
    भीमसेनॊ रदा तूर्णं पुप्लुवे मनुजर्षभ
105 सात्यकॊ ऽपि ततस तूर्णं भीमस्य परियकाम्यया
    सारदिं कुरुवृथ्धस्य पातयाम आस सायकैः
106 भीष्मस तु निहते तस्मिन सारदौ रदिनां वरः
    वातायमानैस तैर अश्वैर अपनीतॊ रणाजिरात
107 भीमसेनस ततॊ राजन्न अपनीते महाव्रते
    परजज्वाल यदा वह्निर थहन कक्षम इवैधितः
108 स हत्वा सर्वकालिङ्गान सेना मध्ये वयतिष्ठत
    नैनम अभ्युत्सहन के चित तावका भरतर्षभ
109 धृष्टथ्युम्नस तम आरॊप्य सवरदे रदिनां वरः
    पश्यतां सर्वसैन्यानाम अपॊवाह यशस्विनम
110 संपूज्यमानः पाञ्चाल्यैर मत्स्यैश च भरतर्षभ
    धृष्टथ्युम्नं परिष्वज्य समेयाथ अद सात्यकिम
111 अदाब्रवीथ भीमसेनं सात्यकिः सत्यविक्रमः
    परहर्षयन यथुव्याघ्रॊ धृष्टथ्युम्नस्य पश्यतः
112 थिष्ट्या कलिङ्ग राजश च राजपुत्रश च केतुमान
    शक्रथेवश च कालिङ्गः कलिङ्गाश च मृधे हताः
113 सवबाहुबलवीर्येण नागाश्वरदसंकुलः
    महाव्यूहः कलिङ्गानाम एकेन मृथितस तवया
114 एवम उक्त्वा शिनेर नप्ता थीर्घबाहुर अरिंथमः
    रदाथ रदम अभिथ्रुत्य पर्यष्वजत पाण्डवम
115 ततः सवरदम आरुह्य पुनर एव महारदः
    तावकान अवधीत करुथ्धॊ भीमस्य बलम आथधत
  1 [dhṛ]
      tathā pratisamādiṣṭaḥ kaliṅgo vāhinīpatiḥ
      katham adbhutakarmāṇaṃ bhīmasenaṃ mahābalam
  2 carantaṃ gadayā vīraṃ daṇḍapāṇim ivāntakam
      yodhayām āsa samare kaliṅgaḥ saha senayā
  3 [s]
      putreṇa tava rājendra sa tathokto mahābalaḥ
      mahatyā senayā guptaḥ prāyād bhīma rathaṃ prati
  4 tām āpatantīṃ sahasā kaliṅgānāṃ mahācamūm
      rathanāgāśvakalilāṃ pragṛhītamahāyudhām
  5 bhīmasenaḥ kaliṅgānām ārchad bhārata vāhinīm
      ketumantaṃ ca naiṣādim āyāntaṃ saha cedibhiḥ
  6 tataḥ śrutāyuḥ saṃkruddho rājñā ketumatā saha
      āsasāda raṇe bhīmaṃ vyūḍhānīkeṣu cediṣu
  7 rathair anekasāhasraiḥ kaliṅgānāṃ janādhipaḥ
      ayutena gajānāṃ ca niṣādaiḥ saha ketumān
      bhīmasenaṃ raṇe rājan samantāt paryavārayat
  8 cedimatsya karūṣāś ca bhīmasenapurogamāḥ
      abhyavartanta sahasā niṣādān saha rājabhiḥ
  9 tataḥ pravavṛte yuddhaṃ ghorarūpaṃ bhayānakam
      prajānan na ca yodhān svān parasparajighāṃsayā
  10 ghoram āsīt tato yuddhaṃ bhīmasya sahasā paraiḥ
     yathendrasya mahārāja mahatyā daitya senayā
 11 tasya sainyasya saṃgrāme yudhyamānasya bhārata
     babhūva sumahāñ śabdaḥ sāgarasyeva garjataḥ
 12 anyonyasya tadā yodhā nikṛntanto viśāṃ pate
     mahīṃ cakruś citāṃ sarvāṃ śaśaśoṇitasaṃnibhām
 13 yodhāṃś ca svā parān vāpi nābhyajānaj jighāṃsayā
     svān apy ādadate svāś ca śūrāḥ samaradurjayāḥ
 14 vimardaḥ sumahān āsīd alpānāṃ bahubhiḥ saha
     kaliṅgaiḥ saha cedīnāṃ niṣādaiś ca viśāṃ pate
 15 kṛtvā puruṣakāraṃ tu yathāśakti mahābalāḥ
     bhīmasenaṃ parityajya saṃnyavartanta cedayaḥ
 16 sarvaiḥ kaliṅgair āsannaḥ saṃnivṛtteṣu cediṣu
     svabāhubalam āsthāya na nyavartata pāṇḍavaḥ
 17 na cacāla rathopasthād bhīmaseno mahābalaḥ
     śitair avākiran bāṇaiḥ kaliṅgānāṃ varūthinīm
 18 kaliṅgas tu maheṣvāsaḥ putraś cāsya mahārathaḥ
     śakradeva iti khyāto jaghnatuḥ pāṇḍavaṃ śaraiḥ
 19 tato bhīmo mahābāhur vidhunvan ruciraṃ dhanuḥ
     yodhayām āsa kāliṅgān svabāhubalam āśritaḥ
 20 śakradevas tu samare visṛjan sāyakān bahūn
     aśvāñ jaghāna samare bhīmasenasya sāyakaiḥ
     vavarṣa śaravarṣāṇi tapānte jalado yathā
 21 hatāśve tu rathe tiṣṭhan bhīmaseno mahābalaḥ
     śakradevāya cikṣepa sarvaśaikyāyasīṃ gadām
 22 sa tayā nihato rājan kaliṅgasya suto rathāt
     sa dhvajaḥ saha sūtena jagāma dharaṇītalam
 23 hatam ātmasutaṃ dṛṣṭvā kaliṅgānāṃ janādhipaḥ
     rathair anekasāhasrair bhimasyāvārayad diśaḥ
 24 tato bhīmo mahābāhur gurvīṃ tyaktvā mahāgadām
     udbabarhātha nistriṃśaṃ cikīrṣuḥ karma dāruṇam
 25 carma cāpratimaṃ rājann ārṣabhaṃ puruṣarṣabha
     nakṣatair ardhacandraiś ca śātakumbhamayaiś citam
 26 kaliṅgas tu tataḥ kruddho dhanurjyām avamṛjya ha
     pragṛhya ca śaraṃ ghoram ekaṃ sarpaviṣopamam
     prāhiṇod bhīmasenāya vadhākāṅkṣī janeśvaraḥ
 27 tam āpatantaṃ vegena preritaṃ niśitaṃ śaram
     bhīmaseno dvidhā rājaṃś ciccheda vipulāsinā
     udakrośac ca saṃhṛṣṭas trāsayāno varūthinīm
 28 kaliṅgas tu tataḥ kruddho bhīmasenāya saṃyuge
     tomarān prāhiṇoc chīghraṃ caturdaśa śilāśitān
 29 tān aprāptān mahābāhuḥ khagatān eva pāṇḍavaḥ
     ciccheda sahasā rājann asaṃbhrānto varāsinā
 30 nikṛtya tu raṇe bhīmas tomarān vai caturdaśa
     bhānumantam abhiprekṣya prādravat puruṣarṣabhaḥ
 31 bhānumāṃs tu tato bhīmaṃ śaravarṣeṇa chādayan
     nanāda balavan nādaṃ nādayāno nabhastalam
 32 na taṃ sa mamṛṣe bhīmaḥ siṃhanādaṃ mahāraṇe
     tataḥ svareṇa mahatā vinanāda mahāsvanam
 33 tena śabdena vitrastā kaliṅgānāṃ varūthinī
     na bhīmaṃ samare mene mānuṣaṃ bharatarṣabha
 34 tato bhīmo mahārāja naditvā vipulaṃ svanam
     sāsir vegād avaplutya dantābhyāṃ vāraṇottamam
 35 āruroha tato madhyaṃ nāgarājasya māriṣa
     khaḍgena pṛthunā madhye bhānumantam ato 'cchinat
 36 so 'ntarāyudhinaṃ hatvā rājaputram ariṃdamaḥ
     gurubhārasaha skandhe nāgasyāsim apātayat
 37 chinnaskandhaḥ sa vinadan papāta gajayūthapaḥ
     ārugṇaḥ sindhuvegena sānumān iva parvataḥ
 38 tatas tasmād avaplutya gajād bhārata bhārataḥ
     khaḍgapāṇir adīnātmā atiṣṭhad bhuvi daṃśitaḥ
 39 sa cacāra bahūn mārgān abhītaḥ pātayan gajān
     agnicakram ivāviddhaṃ sarvataḥ pratyadṛśyata
 40 aśvavṛndeṣu nāgeṣu rathānīkeṣu cābhibhūḥ
     padātīnāṃ ca saṃgheṣu vinighnañ śoṇitokṣitaḥ
     śyenavad vyacarad bhīmo raṇe ripubalotkaṭaḥ
 41 chindaṃs teṣāṃ śarīrāṇi śirāṃsi ca mahājavaḥ
     khaḍgena śitadhāreṇa saṃyuge gaya yodhinām
 42 padātir ekaḥ saṃkruddhaḥ śatrūṇāṃ bhayavardhanaḥ
     mohayām āsa ca tadā kālānta ka yamopamaḥ
 43 mūḍhāś ca te tam evājau vinadantaḥ samādravan
     sāsim uttamavegena vicarantaṃ mahāraṇe
 44 nikṛtya rathinām ājau ratheśāś ca yugāni ca
     jaghāna rathinaś cāpi balavān arimardanaḥ
 45 bhīmasenaś caran mārgān subahūn pratyadṛśyata
     bhrāntam udbhrāntam āviddham āplutaṃ prasṛtaṃ sṛtam
     saṃpātaṃ samudīryaṃ ca darśayām āsa pāṇḍavaḥ
 46 ke cid agrāsinā chinnāḥ pāṇḍavena mahātmanā
     vinedur bhinnamarmāṇo nipetuś ca gatāsavaḥ
 47 chinnadantā grahas tāś ca bhinnakumbhās tathāpare
     viyodhāḥ svāny anīkāni jaghnur bhārata vāraṇāḥ
     nipetur urvyāṃ ca tathā vinadanto mahāravān
 48 chinnāṃś ca tomarāṃś cāpān mahāmātraśirāṃsi ca
     paristomāni citrāṇi kakṣyāś ca kanakojjvalāḥ
 49 graiveyāṇy atha śaktīś ca patākāḥ kaṇapāṃs tathā
     tūṇīrāṇy atha yantrāṇi vicitrāṇi dhanūṃṣi ca
 50 agnikuṇḍāni śubhrāṇi tottrāṃś caivāṅkuśaiḥ saha
     ghaṇṭāś ca vividhā rājan hemagarbhāṃs tsarūn api
     patataḥ patitāṃś caiva paśyāmaḥ saha sādibhiḥ
 51 chinnagātrāvara karair nihataiś cāpi vāraṇaiḥ
     āsīt tasmin samāstīrṇā patitair bhūnagair iva
 52 vimṛdyaivaṃ mahānāgān mamardāśvān nararṣabhaḥ
     aśvārohavarāṃś cāpi pātayām āsa bhārata
     tad ghoram abhavad yuddhaṃ tasya teṣāṃ ca bhārata
 53 khalīnāny atha yoktrāṇi kaśāś ca kanakojjvalāḥ
     paristomāś ca prāsāś ca ṛṣṭayaś ca mahādhanāḥ
 54 kavacāny atha carmāṇi citrāṇy āstaraṇāni ca
     tatra tatrāpaviddhāni vyadṛśyanta mahāhave
 55 protha yantrair vicitraiś ca śastraiś ca vimalais tathā
     sacakre vasudhāṃ kīrṇāṃ śabalaiḥ kusumair iva
 56 āplutya rathinaḥ kāṃś cit parāmṛśya mahābalaḥ
     pātayām āsa khaḍgena sa dhvajān api pāṇḍavaḥ
 57 muhur utpatato dikṣu dhāvataś ca yaśasvinaḥ
     mārgāṃś ca carataś citrān vyasmayanta raṇe janāḥ
 58 nijaghāna padā kāṃś cid ākṣipyānyān apothayat
     khaḍgenānyāṃś ca ciccheda nādenānyāṃś ca bhīṣayan
 59 ūruvegena cāpy anyān pātayām āsa bhūtale
     apare cainam ālokya bhayāt pañcatvam āgatāḥ
 60 evaṃ sā bahulā senā kaliṅgānāṃ tarasvinām
     parivārya raṇe bhīṣmaṃ bhīmasenam upādravat
 61 tataḥ kaliṅga sainyānāṃ pramukhe bharatarṣabha
     śrutāyuṣam abhiprekṣya bhīmasenaḥ samabhyayāt
 62 tam āyāntam abhiprekṣya kaliṅgo navabhiḥ śaraiḥ
     bhīmasenam ameyātmā pratyavidhyat stanāntare
 63 kaliṅga bāṇābhihatas tottrārdita iva dviṣaḥ
     bhīmasenaḥ prajajvāla krodhenāgnir ivendhanaiḥ
 64 athāśokaḥ samādāya rathaṃ hemapariṣkṛtam
     bhīmaṃ saṃpādayām āsa rathena rathasārathiḥ
 65 tam āruhya rathaṃ tūrṇaṃ kaunteyaḥ śatrusūdanaḥ
     kaliṅgam abhidudrāva tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt
 66 tataḥ śrutāyur balavān bhīmāya niśitāñ śarān
     preṣayām āsa saṃkruddho darśayan pāṇilāghavam
 67 sa kārmukavarotsṛṣṭair navabhir niśitaiḥ śaraiḥ
     samāhato bhṛśaṃ rājan kaliṅgena mahāyaśāḥ
     saṃcukrudhe bhṛśaṃ bhīmo daṇḍāhata ivoragaḥ
 68 kruddhaś ca cāpam āyamya balavad balināṃ varaḥ
     kaliṅgam avadhīt pārtho bhīmaḥ saptabhir āyasaiḥ
 69 kṣurābhyāṃ cakrarakṣau ca kaliṅgasya mahābalau
     satyadevaṃ ca satyaṃ ca prāhiṇod yamasādanam
 70 tataḥ punar ameyātmā nārācair niśitais tribhiḥ
     ketumantaṃ raṇe bhīmo 'gamayad yamasādanam
 71 tataḥ kaliṅgāḥ saṃkruddhā bhīmasenam amarṣaṇam
     anīkair bahusāhasraiḥ kṣatriyāḥ samavārayan
 72 tataḥ śaktigadā khaḍgatomararṣṭi paraśvadhaiḥ
     kaliṅgāś ca tato rājan bhīmasenam avākiran
 73 saṃnivārya sa tāṃ ghorāṃ śaravṛṣṭiṃ samutthitām
     gadām ādāya tarasā pariplutya mahābalaḥ
     bhīmaḥ saptaśatān vīrān anayad yamasādanam
 74 punaś caiva dvisāhasrān kaliṅgān arimardanaḥ
     prāhiṇon mṛtyulokāya tad adbhutam ivābhavat
 75 evaṃ sa tāny anīkāni kaliṅgānāṃ punaḥ punaḥ
     bibheda samare vīraḥ prekṣya bhīṣmaṃ mahāvratam
 76 hatārohāś ca mātaṅgāḥ pāṇḍavena mahātmanā
     viprajagmur anīkeṣu meghā vātahatā iva
     mṛdantaḥ svāny anīkāni vinadantaḥ śarāturāḥ
 77 tato bhīmo mahābāhuḥ śaṅkhaṃ prādhmāpayad balī
     sarvakāliṅgasainyānāṃ manāṃsi samakampayat
 78 mohaś cāpi kaliṅgānām āviveśa paraṃtapa
     prākampanta ca sainyāni vāhanāni ca sarvaśaḥ
 79 bhīmena samare rājan gajendreṇeva sarvataḥ
     mārgān bahūn vicaratā dhāvatā ca tatas tataḥ
     muhur utpatatā caiva saṃmohaḥ samajāyata
 80 bhīmasena bhayatrastaṃ sainyaṃ ca samakampata
     kṣobhyamāṇam asaṃbādhaṃ prāheṇeva mahat saraḥ
 81 trāsiteṣu ca vīreṣu bhīmenādbhuta karmaṇā
     punarāvartamāneṣu vidravatsu ca saṃghaśaḥ
 82 sarvakāliṅgayodheṣu pāṇḍūnāṃ dhvajinīpatiḥ
     abravīt svāny anīkāni yudhyadhvam iti pārṣataḥ
 83 senāpativacaḥ śrutvā śikhaṇḍipramukhā gaṇāḥ
     bhīmam evābhyavartanta rathānīkaiḥ prahāribhiḥ
 84 dharmarājaś ca tān sarvān upajagrāha pāṇḍavaḥ
     mahatā meghavarṇena nāgānīkena pṛṣṭhataḥ
 85 evaṃ saṃcodya sarvāṇi svāny anīkāni pārṣataḥ
     bhīmasenasya jagrāha pārṣṇiṃ satpuruṣocitām
 86 na hi pāñcālarājasya loke kaś cana vidyate
     bhīma sātyakayor anyaḥ prāṇebhyaḥ priyakṛttamaḥ
 87 so 'paśyat taṃ kaliṅgeṣu carantam arisūdanam
     bhīmasenaṃ mahābāhuṃ pārṣataḥ paravīrahā
 88 nanarda bahudhā rājan hṛṣṭaś cāsīt paraṃtapaḥ
     śaṅkhaṃ dadhmau ca samare siṃhanādaṃ nanāda ca
 89 sa ca pārāvatāśvasya rathe hemapariṣkṛte
     kovidāradhvajaṃ dṛṣṭvā bhīmasenaḥ samāśvasat
 90 dhṛṣṭadyumnas tu taṃ dṛṣṭvā kaliṅgaiḥ samabhidrutam
     bhīmasenam ameyātmā trāṇāyājau samabhyayāt
 91 tau dūrāt sātyakir dṛṣṭvā dhṛṣṭadyumnavṛkodarau
     kaliṅgān samare vīrau yodhayantau manasvinau
 92 sa tatra gatvā śaineyo javena jayatāṃ varaḥ
     pārtha pārṣatayoḥ pārṣṇiṃ jagrāha puruṣarṣabhaḥ
 93 sa kṛtvā kadanaṃ tatra pragṛhītaśarāsanaḥ
     āsthito raudram ātmānaṃ jaghāna samare parān
 94 kaliṅga prabhavāṃ caiva māṃsaśoṇitakardamām
     rudhirasyandinīṃ tatra bhīmaḥ prāvartayan nadīm
 95 antareṇa kaliṅgānāṃ pāṇḍavānāṃ ca vāhinīm
     saṃtatāra sudustārāṃ bhīmaseno mahābalaḥ
 96 bhīmasenaṃ tathā dṛṣṭvā prākrośaṃs tāvakā nṛpa
     kālo 'yaṃ bhīmarūpeṇa kaliṅgaiḥ saha yudhyate
 97 tataḥ śāṃtanavo bhīṣmaḥ śrutvā taṃ ninadaṃ raṇe
     abhyayāt tvarito bhīmaṃ vyūḍhānīkaḥ samantataḥ
 98 taṃ sātyakir bhīmaseno dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ
     abhyadravanta bhīṣmasya rathaṃ hemapariṣkṛtam
 99 parivārya ca te sarve gāṅgeyaṃ rabhasaṃ raṇe
     tribhis tribhiḥ śarair ghorair bhīṣmam ānarchur añjasā
 100 pratyavidhyata tān sarvān pitā devavratas tava
    yatamānān maheṣvāsāṃs tribhis tribhir ajihmagaiḥ
101 tataḥ śarasahasreṇa saṃnivārya mahārathān
    hayān kāñcanasaṃnāhān bhīmasya nyahanac charaiḥ
102 hatāśve tu rathe tiṣṭhan bhīmasenaḥ pratāpavān
    śaktiṃ cikṣepa tarasā gāṅgeyasya rathaṃ prati
103 aprāptām eva tāṃ śaktiṃ pitā devavratas tava
    tridhā ciccheda samare sā pṛthivyām aśīryata
104 tataḥ śaikyāyasīṃ gurvīṃ pragṛhya balavad gadām
    bhīmaseno rathā tūrṇaṃ pupluve manujarṣabha
105 sātyako 'pi tatas tūrṇaṃ bhīmasya priyakāmyayā
    sārathiṃ kuruvṛddhasya pātayām āsa sāyakaiḥ
106 bhīṣmas tu nihate tasmin sārathau rathināṃ varaḥ
    vātāyamānais tair aśvair apanīto raṇājirāt
107 bhīmasenas tato rājann apanīte mahāvrate
    prajajvāla yathā vahnir dahan kakṣam ivaidhitaḥ
108 sa hatvā sarvakāliṅgān senā madhye vyatiṣṭhata
    nainam abhyutsahan ke cit tāvakā bharatarṣabha
109 dhṛṣṭadyumnas tam āropya svarathe rathināṃ varaḥ
    paśyatāṃ sarvasainyānām apovāha yaśasvinam
110 saṃpūjyamānaḥ pāñcālyair matsyaiś ca bharatarṣabha
    dhṛṣṭadyumnaṃ pariṣvajya sameyād atha sātyakim
111 athābravīd bhīmasenaṃ sātyakiḥ satyavikramaḥ
    praharṣayan yaduvyāghro dhṛṣṭadyumnasya paśyataḥ
112 diṣṭyā kaliṅga rājaś ca rājaputraś ca ketumān
    śakradevaś ca kāliṅgaḥ kaliṅgāś ca mṛdhe hatāḥ
113 svabāhubalavīryeṇa nāgāśvarathasaṃkulaḥ
    mahāvyūhaḥ kaliṅgānām ekena mṛditas tvayā
114 evam uktvā śiner naptā dīrghabāhur ariṃdamaḥ
    rathād ratham abhidrutya paryaṣvajata pāṇḍavam
115 tataḥ svaratham āruhya punar eva mahārathaḥ
    tāvakān avadhīt kruddho bhīmasya balam ādadhat


Next: Chapter 51