Sacred Texts  Hinduism  Mahabharata  Index  Book 9 Index  Previous  Next 

Book 9 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 9
Chapter 11

  1 [स]
      पतितं परेक्ष्य यन्तारं शल्यः सर्वायसीं गथाम
      आथाय तरसा राजंस तस्दौ गिरिर इवाचलः
  2 तं थीप्तम इव कालाग्निं पाशहस्तम इवान्तकम
      सशृङ्गम इव कौलासं सवज्रम इव वासवम
  3 सशूलम इव हर्यक्षं वने मत्तम इव थविपम
      जवेनाभ्यपतथ भीमः परगृह्य महतीं गथाम
  4 ततः शङ्खप्रणाथश च तूर्याणां च सहस्रशः
      सिंहनाथश च संजज्ञे शूराणां हर्षवर्धनः
  5 परेक्षन्तः सर्वतस तौ हि यॊधा यॊधमहाथ्विपौ
      तावकाश च परे चैव साधु साध्व इत्य अदाब्रुवन
  6 न हि मथ्राधिपाथ अन्यॊ रामाथ वा यथुनन्थनात
      सॊढुम उत्सहते वेगं भीमसेनस्य संयुगे
  7 तदा मथ्राधिपस्यापि गथा वेगं महात्मनः
      सॊढुम उत्सहते नान्यॊ यॊधॊ युधि वृकॊथरात
  8 तौ वृषाव इव नर्थन्तौ मण्डलानि विचेरतुः
      आवल्गितौ गथाहस्तौ मथ्रराजवृकॊथरौ
  9 मण्डलावर्त मार्गेषु गथा विहरणेषु च
      निर्विशेषम अभूथ युथ्धं तयॊः पुरुषसिंहयॊः
  10 तप्तहेममयैः शुभ्रैर बभूव भयवर्धनी
     अग्निज्वालैर इवाविथ्धा पट्टैः शल्यस्य सा गथा
 11 तदैव चरतॊ मार्गान मण्डलेषु महात्मनः
     विथ्युथ अभ्रप्रतीकाशा भीमस्य शुशुभे गथा
 12 ताडिता मथ्रराजेन भीमस्य गथया गथा
     थीप्यमानेव वै राजन ससृजे पावकार्चिषः
 13 तदा भीमेन शल्यस्य ताडिता गथया गथा
     अङ्गारवर्षं मुमुचे तथ अथ्भुतम इवाभवत
 14 थन्तैर इव महानागौ शृङ्गैर इव महर्षभौ
     तॊत्त्रैर इव तथान्यॊन्यं गथा गराभ्यां निजघ्नतुः
 15 तौ गथा निहतैर गात्रैः कषणेन रुधिरॊक्षितौ
     परेक्षणीयतराव आस्तां पुष्पिताव इव किंशुकौ
 16 गथया मथ्रराजेन सव्यथक्षिणम आहतः
     भीमसेनॊ महाबाहुर न चचालाचलॊ यदा
 17 तदा भीम गथा वेगैस ताड्यमानॊ मुहुर मुहुः
     शल्यॊ न विव्यदे राजन थन्तिनेवाहतॊ गिरिः
 18 शुश्रुवे थिक्षु सर्वासु तयॊः पुरुषसिंहयॊः
     गथा निपातसंह्राथॊ वज्रयॊर इव निस्वनः
 19 निवृत्य तु महावीर्यौ समुच्छ्रितगथाव उभौ
     पुनर अन्तरमार्गस्दौ मण्डलानि विचेरतुः
 20 अदाभ्येत्य पथान्य अष्टौ संनिपातॊ ऽभवत तयॊः
     उथ्यम्य लॊहथण्डाभ्याम अतिमानुष कर्मणॊः
 21 परार्दयानौ तथान्यॊ ऽनयं मण्डलानि विचेरतुः
     करियाविशेषं कृतिनौ थर्शयाम आसतुस तथा
 22 अदॊथ्यम्य गथे घॊरे सशृङ्गाव इव पर्वतौ
     ताव आजघ्नातुर अन्यॊन्यं यदा भूमिचलॊ ऽचलौ
 23 तौ परस्परवेगाच च गथाभ्यां च भृशाहतौ
     युगपत पेततुर वीराव उभाव इन्थ्रध्वजाव इव
 24 उभयॊः सेनयॊर वीरास तथा हाहाकृतॊ ऽभवन
     भृशं मर्मण्य अभिहताव उभाव आस्तां सुविह्वलौ
 25 ततः सगथम आरॊप्य मथ्राणाम ऋषभं रदे
     अपॊवाह कृपः शल्यं तूर्णम आयॊधनाथ अपि
 26 कषीबवथ विह्वलत्वात तु निमेषात पुनर उत्दितः
     भीमसेनॊ गथापाणिः समाह्वयत मथ्रपम
 27 ततस तु तावकाः शूरा नानाशस्त्रसमायुताः
     नाना वाथित्रशब्थेन पाण्डुसेनाम अयॊधयन
 28 भुजाव उच्छ्रित्य शस्त्रं च शब्थेन महता ततः
     अभ्यथ्रवन महाराज थुर्यॊधन पुरॊगमाः
 29 तथ अनीकम अभिप्रेक्ष्य ततस ते पाण्डुनन्थनाः
     परययुः सिंहनाथेन थुर्यॊधन वधेप्सया
 30 तेषाम आपततां तूर्णं पुत्रस ते भरतर्षभ
     परासेन चेकितानं वै विव्याध हृथये भृशम
 31 स पपात रदॊपस्दे तव पुत्रेण ताडितः
     रुधिरौघपरिक्लिन्नः परविश्य विपुलं तमः
 32 चेकितानं हतं थृष्ट्वा पाण्डवानां महारदाः
     परसक्तम अभ्यवर्षन्त शरवर्षाणि भागशः
 33 तावकानाम अनीकेषु पाण्डवा जितकाशिनः
     वयचरन्त महाराज परेक्षणीयाः समन्ततः
 34 कृपश च कृतवर्मा च सौबलश च महाबलः
     अयॊधयन धर्मराजं मथ्रराजपुरस्कृताः
 35 भारथ्वाजस्य हन्तारं भूरि वीर्यपराक्रमम
     थुर्यॊधनॊ महाराज धृष्टथ्युम्नम अयॊधयत
 36 तरिसाहस्रा रदा राजंस तव पुत्रेण चॊथिताः
     अयॊधयन्त विजयं थरॊणपुत्र पुरस्कृताः
 37 विजये धृतसंकाल्पाः समभित्यक्तजीविताः
     पराविशंस तावका राजन हंसा इव महत सरः
 38 ततॊ युथ्धम अभूथ घॊरं परस्परवधैषिणाम
     अन्यॊन्यवधसंयुक्तम अन्यॊन्यप्रीतिवर्धनम
 39 तस्मिन परवृत्ते संग्रामे राजन वीरवरक्षये
     अनिलेनेरितं घॊरम उत्तस्दौ पार्दिवं रजः
 40 शरवणान नामधेयानां पाण्डवानां च कीर्तनात
     परस्परं विजानीमॊ ये चायुध्यन्न अभीतवत
 41 तथ रजः पुरुषव्याघ्र शॊणितेन परशामितम
     थिशश च विमला जज्ञुस तस्मिन रजसि शामिते
 42 तदा परवृत्ते संग्रामे घॊररूपे भयानके
     तावकानां परेषां च नासीत कश चित पराङ्मुखः
 43 बरह्मलॊकपरा भूत्वा परार्दयन्तॊ जयं युधि
     सुयुथ्धेन पराक्रान्ता नराः सवर्गम अभिप्सवः
 44 भर्तृपिण्ड विमॊक्ष अर्दं भर्तृकार्यविनिश्चिताः
     सवर्गसंसक्तमनसॊ यॊधा युयुधिरे तथा
 45 नानारूपाणि शस्त्राणि विसृजन्तॊ महारदाः
     अन्यॊन्यम अभिगर्जन्तः परहरन्तः परस्परम
 46 हतविध्यत गृह्णीत परहरध्वं निकृन्तत
     इति सम वाचः शरूयन्ते तव तेषां च वै बले
 47 ततः शल्यॊ महाराज धर्मराजं युधिष्ठिरम
     विव्याध निशितैर बाणैर हन्तुकामॊ महारदम
 48 तस्य पार्दॊ महाराज नाराचान वै महारदम
     मर्माण्य उथ्थिश्य मर्मज्ञॊ निचखान हसन्न इव
 49 तं वार्य पाण्डवं बाणैर हन्तुकामॊ महायशाः
     विव्याध समरे करुथ्धॊ बहुभिः कङ्कपत्रिभिः
 50 अद भूयॊ महाराज शरेण नतपर्वणा
     युधिष्ठिरं समाजघ्ने सर्वसैन्यस्य पश्यतः
 51 धर्मराजॊ ऽपि संक्रुथ्धॊ मथ्रराजं महायशाः
     विव्याध निशितैर बाणैः कङ्कबर्हिण वाजितैः
 52 चन्थ्र सेनं च सप्तत्या सूतं च नवभिः शरैः
     थरुमसेनं चतुःषष्ट्या निजघान महारदः
 53 चक्ररक्षे हते शल्यः पाण्डवेन महात्मना
     निजघान ततॊ राजंश चेथीन वै पञ्चविंशतिम
 54 सात्यकिं पञ्चविंशत्या भीमसेनं च पञ्चभिः
     माथ्रीपुत्रौ शतेनाजौ विव्याध निशितैः शरैः
 55 एवं विचरतस तस्य संग्रामे राजसत्तम
     संप्रेषयच छितान पार्तः शरान आशीविषॊपमान
 56 धवजाग्रं चास्य समरे कुन्तीपुत्रॊ युधिष्ठिरः
     परमुखे वर्तमानस्य भल्लेनापहरथ रदात
 57 पाण्डुपुत्रेण वै तस्य केतुं छिन्नं महात्मना
     निपतन्तम अपश्याम गिरिशृङ्गम इवाहतम
 58 धवजं निपतितं थृष्ट्वा पाण्डवं च वयवस्दितम
     संक्रुथ्धॊ मथ्रराजॊ ऽभूच छरवर्षं मुमॊच ह
 59 शल्यः सायकवर्षेण पर्जन्य इव वृष्टिमान
     अभ्यवर्षथ अमेयात्मा कषत्रियं कषत्रियर्षभः
 60 सात्यकिं भीमसेनं च माथ्रीपुत्रौ च पाण्डवौ
     एकैकं पञ्चभिर विथ्ध्वा युधिष्ठिरम अपीडयत
 61 ततॊ बाणमयं जालं विततं पाण्डवॊर असि
     अपश्याम महाराज मेघजालम इवॊथ्गतम
 62 तस्या शल्यॊ रणे करुथ्धॊ बाणैः संनतपर्वभिः
     थिशः परच्छाथयाम आस परथिशश च महारदः
 63 ततॊ युधिष्ठिरॊ राजा बाणजालेन पीडितः
     बभूव हृतविक्रान्तॊ जम्भॊ वृत्र हणा यदा
  1 [s]
      patitaṃ prekṣya yantāraṃ śalyaḥ sarvāyasīṃ gadām
      ādāya tarasā rājaṃs tasthau girir ivācalaḥ
  2 taṃ dīptam iva kālāgniṃ pāśahastam ivāntakam
      saśṛṅgam iva kaulāsaṃ savajram iva vāsavam
  3 saśūlam iva haryakṣaṃ vane mattam iva dvipam
      javenābhyapatad bhīmaḥ pragṛhya mahatīṃ gadām
  4 tataḥ śaṅkhapraṇādaś ca tūryāṇāṃ ca sahasraśaḥ
      siṃhanādaś ca saṃjajñe śūrāṇāṃ harṣavardhanaḥ
  5 prekṣantaḥ sarvatas tau hi yodhā yodhamahādvipau
      tāvakāś ca pare caiva sādhu sādhv ity athābruvan
  6 na hi madrādhipād anyo rāmād vā yadunandanāt
      soḍhum utsahate vegaṃ bhīmasenasya saṃyuge
  7 tathā madrādhipasyāpi gadā vegaṃ mahātmanaḥ
      soḍhum utsahate nānyo yodho yudhi vṛkodarāt
  8 tau vṛṣāv iva nardantau maṇḍalāni viceratuḥ
      āvalgitau gadāhastau madrarājavṛkodarau
  9 maṇḍalāvarta mārgeṣu gadā viharaṇeṣu ca
      nirviśeṣam abhūd yuddhaṃ tayoḥ puruṣasiṃhayoḥ
  10 taptahemamayaiḥ śubhrair babhūva bhayavardhanī
     agnijvālair ivāviddhā paṭṭaiḥ śalyasya sā gadā
 11 tathaiva carato mārgān maṇḍaleṣu mahātmanaḥ
     vidyud abhrapratīkāśā bhīmasya śuśubhe gadā
 12 tāḍitā madrarājena bhīmasya gadayā gadā
     dīpyamāneva vai rājan sasṛje pāvakārciṣaḥ
 13 tathā bhīmena śalyasya tāḍitā gadayā gadā
     aṅgāravarṣaṃ mumuce tad adbhutam ivābhavat
 14 dantair iva mahānāgau śṛṅgair iva maharṣabhau
     tottrair iva tadānyonyaṃ gadā grābhyāṃ nijaghnatuḥ
 15 tau gadā nihatair gātraiḥ kṣaṇena rudhirokṣitau
     prekṣaṇīyatarāv āstāṃ puṣpitāv iva kiṃśukau
 16 gadayā madrarājena savyadakṣiṇam āhataḥ
     bhīmaseno mahābāhur na cacālācalo yathā
 17 tathā bhīma gadā vegais tāḍyamāno muhur muhuḥ
     śalyo na vivyathe rājan dantinevāhato giriḥ
 18 śuśruve dikṣu sarvāsu tayoḥ puruṣasiṃhayoḥ
     gadā nipātasaṃhrādo vajrayor iva nisvanaḥ
 19 nivṛtya tu mahāvīryau samucchritagadāv ubhau
     punar antaramārgasthau maṇḍalāni viceratuḥ
 20 athābhyetya padāny aṣṭau saṃnipāto 'bhavat tayoḥ
     udyamya lohadaṇḍābhyām atimānuṣa karmaṇoḥ
 21 prārthayānau tadānyo 'nyaṃ maṇḍalāni viceratuḥ
     kriyāviśeṣaṃ kṛtinau darśayām āsatus tadā
 22 athodyamya gade ghore saśṛṅgāv iva parvatau
     tāv ājaghnātur anyonyaṃ yathā bhūmicalo 'calau
 23 tau parasparavegāc ca gadābhyāṃ ca bhṛśāhatau
     yugapat petatur vīrāv ubhāv indradhvajāv iva
 24 ubhayoḥ senayor vīrās tadā hāhākṛto 'bhavan
     bhṛśaṃ marmaṇy abhihatāv ubhāv āstāṃ suvihvalau
 25 tataḥ sagadam āropya madrāṇām ṛṣabhaṃ rathe
     apovāha kṛpaḥ śalyaṃ tūrṇam āyodhanād api
 26 kṣībavad vihvalatvāt tu nimeṣāt punar utthitaḥ
     bhīmaseno gadāpāṇiḥ samāhvayata madrapam
 27 tatas tu tāvakāḥ śūrā nānāśastrasamāyutāḥ
     nānā vāditraśabdena pāṇḍusenām ayodhayan
 28 bhujāv ucchritya śastraṃ ca śabdena mahatā tataḥ
     abhyadravan mahārāja duryodhana purogamāḥ
 29 tad anīkam abhiprekṣya tatas te pāṇḍunandanāḥ
     prayayuḥ siṃhanādena duryodhana vadhepsayā
 30 teṣām āpatatāṃ tūrṇaṃ putras te bharatarṣabha
     prāsena cekitānaṃ vai vivyādha hṛdaye bhṛśam
 31 sa papāta rathopasthe tava putreṇa tāḍitaḥ
     rudhiraughapariklinnaḥ praviśya vipulaṃ tamaḥ
 32 cekitānaṃ hataṃ dṛṣṭvā pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ
     prasaktam abhyavarṣanta śaravarṣāṇi bhāgaśaḥ
 33 tāvakānām anīkeṣu pāṇḍavā jitakāśinaḥ
     vyacaranta mahārāja prekṣaṇīyāḥ samantataḥ
 34 kṛpaś ca kṛtavarmā ca saubalaś ca mahābalaḥ
     ayodhayan dharmarājaṃ madrarājapuraskṛtāḥ
 35 bhāradvājasya hantāraṃ bhūri vīryaparākramam
     duryodhano mahārāja dhṛṣṭadyumnam ayodhayat
 36 trisāhasrā rathā rājaṃs tava putreṇa coditāḥ
     ayodhayanta vijayaṃ droṇaputra puraskṛtāḥ
 37 vijaye dhṛtasaṃkālpāḥ samabhityaktajīvitāḥ
     prāviśaṃs tāvakā rājan haṃsā iva mahat saraḥ
 38 tato yuddham abhūd ghoraṃ parasparavadhaiṣiṇām
     anyonyavadhasaṃyuktam anyonyaprītivardhanam
 39 tasmin pravṛtte saṃgrāme rājan vīravarakṣaye
     anileneritaṃ ghoram uttasthau pārthivaṃ rajaḥ
 40 śravaṇān nāmadheyānāṃ pāṇḍavānāṃ ca kīrtanāt
     parasparaṃ vijānīmo ye cāyudhyann abhītavat
 41 tad rajaḥ puruṣavyāghra śoṇitena praśāmitam
     diśaś ca vimalā jajñus tasmin rajasi śāmite
 42 tathā pravṛtte saṃgrāme ghorarūpe bhayānake
     tāvakānāṃ pareṣāṃ ca nāsīt kaś cit parāṅmukhaḥ
 43 brahmalokaparā bhūtvā prārthayanto jayaṃ yudhi
     suyuddhena parākrāntā narāḥ svargam abhipsavaḥ
 44 bhartṛpiṇḍa vimokṣ arthaṃ bhartṛkāryaviniścitāḥ
     svargasaṃsaktamanaso yodhā yuyudhire tadā
 45 nānārūpāṇi śastrāṇi visṛjanto mahārathāḥ
     anyonyam abhigarjantaḥ praharantaḥ parasparam
 46 hatavidhyata gṛhṇīta praharadhvaṃ nikṛntata
     iti sma vācaḥ śrūyante tava teṣāṃ ca vai bale
 47 tataḥ śalyo mahārāja dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram
     vivyādha niśitair bāṇair hantukāmo mahāratham
 48 tasya pārtho mahārāja nārācān vai mahāratham
     marmāṇy uddiśya marmajño nicakhāna hasann iva
 49 taṃ vārya pāṇḍavaṃ bāṇair hantukāmo mahāyaśāḥ
     vivyādha samare kruddho bahubhiḥ kaṅkapatribhiḥ
 50 atha bhūyo mahārāja śareṇa nataparvaṇā
     yudhiṣṭhiraṃ samājaghne sarvasainyasya paśyataḥ
 51 dharmarājo 'pi saṃkruddho madrarājaṃ mahāyaśāḥ
     vivyādha niśitair bāṇaiḥ kaṅkabarhiṇa vājitaiḥ
 52 candra senaṃ ca saptatyā sūtaṃ ca navabhiḥ śaraiḥ
     drumasenaṃ catuḥṣaṣṭyā nijaghāna mahārathaḥ
 53 cakrarakṣe hate śalyaḥ pāṇḍavena mahātmanā
     nijaghāna tato rājaṃś cedīn vai pañcaviṃśatim
 54 sātyakiṃ pañcaviṃśatyā bhīmasenaṃ ca pañcabhiḥ
     mādrīputrau śatenājau vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ
 55 evaṃ vicaratas tasya saṃgrāme rājasattama
     saṃpreṣayac chitān pārtaḥ śarān āśīviṣopamān
 56 dhvajāgraṃ cāsya samare kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ
     pramukhe vartamānasya bhallenāpaharad rathāt
 57 pāṇḍuputreṇa vai tasya ketuṃ chinnaṃ mahātmanā
     nipatantam apaśyāma giriśṛṅgam ivāhatam
 58 dhvajaṃ nipatitaṃ dṛṣṭvā pāṇḍavaṃ ca vyavasthitam
     saṃkruddho madrarājo 'bhūc charavarṣaṃ mumoca ha
 59 śalyaḥ sāyakavarṣeṇa parjanya iva vṛṣṭimān
     abhyavarṣad ameyātmā kṣatriyaṃ kṣatriyarṣabhaḥ
 60 sātyakiṃ bhīmasenaṃ ca mādrīputrau ca pāṇḍavau
     ekaikaṃ pañcabhir viddhvā yudhiṣṭhiram apīḍayat
 61 tato bāṇamayaṃ jālaṃ vitataṃ pāṇḍavor asi
     apaśyāma mahārāja meghajālam ivodgatam
 62 tasyā śalyo raṇe kruddho bāṇaiḥ saṃnataparvabhiḥ
     diśaḥ pracchādayām āsa pradiśaś ca mahārathaḥ
 63 tato yudhiṣṭhiro rājā bāṇajālena pīḍitaḥ
     babhūva hṛtavikrānto jambho vṛtra haṇā yathā


Next: Chapter 12