Sacred Texts  Hinduism  Index  Book 2 Index  Previous  Next 

Book 2
Chapter 34

 1 rāmasya tu vacaḥ śrutvā muniveṣadharaṃ ca tam
  samīkṣya saha bhāryābhī rājā vigatacetanaḥ
 2 nainaṃ duḥkhena saṃtaptaḥ pratyavaikṣata rāghavam
  na cainam abhisaṃprekṣya pratyabhāṣata durmanāḥ
 3 sa muhūrtam ivāsaṃjño duḥkhitaś ca mahīpatiḥ
  vilalāpa mahābāhū rāmam evānucintayan
 4 manye khalu mayā pūrvaṃ vivatsā bahavaḥ kṛtāḥ
  prāṇino hiṃsitā vāpi tasmād idam upasthitam
 5 na tv evānāgate kāle dehāc cyavati jīvitam
  kaikeyyā kliśyamānasya mṛtyur mama na vidyate
 6 yo 'haṃ pāvakasaṃkāśaṃ paśyāmi purataḥ sthitam
  vihāya vasane sūkṣme tāpasācchādam ātmajam
 7 ekasyāḥ khalu kaikeyyāḥ kṛte 'yaṃ kliśyate janaḥ
  svārthe prayatamānāyāḥ saṃśritya nikṛtiṃ tv imām
 8 evam uktvā tu vacanaṃ bāṣpeṇa pihitekṣṇaha
  rāmeti sakṛd evoktvā vyāhartuṃ na śaśāka ha
 9 saṃjñāṃ tu pratilabhyaiva muhūrtāt sa mahīpatiḥ
  netrābhyām aśrupūrṇābhyāṃ sumantram idam abravīt
 10 aupavāhyaṃ rathaṃ yuktvā tvam āyāhi hayottamaiḥ
   prāpayainaṃ mahābhāgam ito janapadāt param
11 evaṃ manye guṇavatāṃ guṇānāṃ phalam ucyate
   pitrā mātrā ca yat sādhur vīro nirvāsyate vanam
12 rājño vacanam ājñāya sumantraḥ śīghravikramaḥ
   yojayitvāyayau tatra ratham aśvair alaṃkṛtam
13 taṃ rathaṃ rājaputrāya sūtaḥ kanakabhūṣitam
   ācacakṣe 'ñjaliṃ kṛtvā yuktaṃ paramavājibhiḥ
14 rājā satvaram āhūya vyāpṛtaṃ vittasaṃcaye
   uvāca deśakālajño niścitaṃ sarvataḥ śuci
15 vāsāṃsi ca mahārhāṇi bhūṣaṇāni varāṇi ca
   varṣāṇy etāni saṃkhyāya vaidehyāḥ kṣipram ānaya
16 narendreṇaivam uktas tu gatvā kośagṛhaṃ tataḥ
   prāyacchat sarvam āhṛtya sītāyai kṣipram eva tat
17 sā sujātā sujātāni vaidehī prasthitā vanam
   bhūṣayām āsa gātrāṇi tair vicitrair vibhūṣaṇaiḥ
18 vyarājayata vaidehī veśma tat suvibhūṣitā
   udyato 'ṃśumataḥ kāle khaṃ prabheva vivasvataḥ
19 tāṃ bhujābhyāṃ pariṣvajya śvaśrūr vacanam abravīt
   anācarantīṃ kṛpaṇaṃ mūdhny upāghrāya maithilīm
20 asatyaḥ sarvaloke 'smin satataṃ satkṛtāḥ priyaiḥ
   bhartāraṃ nānumanyante vinipātagataṃ striyaḥ
21 sa tvayā nāvamantavyaḥ putraḥ pravrājito mama
   tava daivatam astv eṣa nirdhanaḥ sadhano 'pi vā
22 vijñāya vacanaṃ sītā tasyā dharmārthasaṃhitam
   kṛtāñjalir uvācedaṃ śvaśrūm abhimukhe sthitā
23 kariṣye sarvam evāham āryā yad anuśāsti mām
   abhijñāsmi yathā bhartur vartitavyaṃ śrutaṃ ca me
24 na mām asajjanenāryā samānayitum arhati
   dharmād vicalituṃ nāham alaṃ candrād iva prabhā
25 nātantrī vādyate vīṇā nācakro vartate rathaḥ
   nāpatiḥ sukham edhate yā syād api śatātmajā
26 mitaṃ dadāti hi pitā mitaṃ mātā mitaṃ sutaḥ
   amitasya hi dātāraṃ bhartāraṃ kā na pūjayet
27 sāham evaṃgatā śreṣṭhā śrutadharmaparāvarā
   ārye kim avamanyeyaṃ strīṇāṃ bhartā hi daivatam
28 sītāyā vacanaṃ śrutvā kausalyā hṛdayaṃgamam
   śuddhasattvā mumocāśru sahasā duḥkhaharṣajam
29 tāṃ prāñjalir abhikramya mātṛmadhye 'tisatkṛtām
   rāmaḥ paramadharmajño mātaraṃ vākyam abravīt
30 amba mā duḥkhitā bhūs tvaṃ paśya tvaṃ pitaraṃ mama
   kṣayo hi vanavāsasya kṣipram eva bhaviṣyati
31 suptāyās te gamiṣyanti navavarṣāṇi pañca ca
   sā samagram iha prāptaṃ māṃ drakṣyasi suhṛdvṛtam
32 etāvad abhinītārtham uktvā sa jananīṃ vacaḥ
   trayaḥ śataśatārdhā hi dadarśāvekṣya mātaraḥ
33 tāś cāpi sa tathaivārtā mātṝr daśarathātmajaḥ
   dharmayuktam idaṃ vākyaṃ nijagāda kṛtāñjaliḥ
34 saṃvāsāt paruṣaṃ kiṃ cid ajñānād vāpi yat kṛtam
   tan me samanujānīta sarvāś cāmantrayāmi vaḥ
35 jajñe 'tha tāsāṃ saṃnādaḥ krauñcīnām iva niḥsvanaḥ
   mānavendrasya bhāryāṇām evaṃ vadati rāghave
36 murajapaṇavameghaghoṣavad; daśarathaveśma babhūva yat purā
   vilapita paridevanākulaṃ; vyasanagataṃ tad abhūt suduḥkhitam
 1 रामस्य तु वचः शरुत्वा मुनिवेषधरं च तम
  समीक्ष्य सह भार्याभी राजा विगतचेतनः
 2 नैनं थुःखेन संतप्तः परत्यवैक्षत राघवम
  न चैनम अभिसंप्रेक्ष्य परत्यभाषत थुर्मनाः
 3 स मुहूर्तम इवासंज्ञॊ थुःखितश च महीपतिः
  विललाप महाबाहू रामम एवानुचिन्तयन
 4 मन्ये खलु मया पूर्वं विवत्सा बहवः कृताः
  पराणिनॊ हिंसिता वापि तस्माथ इथम उपस्दितम
 5 न तव एवानागते काले थेहाच चयवति जीवितम
  कैकेय्या कलिश्यमानस्य मृत्युर मम न विथ्यते
 6 यॊ ऽहं पावकसंकाशं पश्यामि पुरतः सदितम
  विहाय वसने सूक्ष्मे तापसाच्छाथम आत्मजम
 7 एकस्याः खलु कैकेय्याः कृते ऽयं कलिश्यते जनः
  सवार्दे परयतमानायाः संश्रित्य निकृतिं तव इमाम
 8 एवम उक्त्वा तु वचनं बाष्पेण पिहितेक्ष्णह
  रामेति सकृथ एवॊक्त्वा वयाहर्तुं न शशाक ह
 9 संज्ञां तु परतिलभ्यैव मुहूर्तात स महीपतिः
  नेत्राभ्याम अश्रुपूर्णाभ्यां सुमन्त्रम इथम अब्रवीत
 10 औपवाह्यं रदं युक्त्वा तवम आयाहि हयॊत्तमैः
   परापयैनं महाभागम इतॊ जनपथात परम
11 एवं मन्ये गुणवतां गुणानां फलम उच्यते
   पित्रा मात्रा च यत साधुर वीरॊ निर्वास्यते वनम
12 राज्ञॊ वचनम आज्ञाय सुमन्त्रः शीघ्रविक्रमः
   यॊजयित्वाययौ तत्र रदम अश्वैर अलंकृतम
13 तं रदं राजपुत्राय सूतः कनकभूषितम
   आचचक्षे ऽञजलिं कृत्वा युक्तं परमवाजिभिः
14 राजा सत्वरम आहूय वयापृतं वित्तसंचये
   उवाच थेशकालज्ञॊ निश्चितं सर्वतः शुचि
15 वासांसि च महार्हाणि भूषणानि वराणि च
   वर्षाण्य एतानि संख्याय वैथेह्याः कषिप्रम आनय
16 नरेन्थ्रेणैवम उक्तस तु गत्वा कॊशगृहं ततः
   परायच्छत सर्वम आहृत्य सीतायै कषिप्रम एव तत
17 सा सुजाता सुजातानि वैथेही परस्दिता वनम
   भूषयाम आस गात्राणि तैर विचित्रैर विभूषणैः
18 वयराजयत वैथेही वेश्म तत सुविभूषिता
   उथ्यतॊ ऽंशुमतः काले खं परभेव विवस्वतः
19 तां भुजाभ्यां परिष्वज्य शवश्रूर वचनम अब्रवीत
   अनाचरन्तीं कृपणं मूध्न्य उपाघ्राय मैदिलीम
20 असत्यः सर्वलॊके ऽसमिन सततं सत्कृताः परियैः
   भर्तारं नानुमन्यन्ते विनिपातगतं सत्रियः
21 स तवया नावमन्तव्यः पुत्रः परव्राजितॊ मम
   तव थैवतम अस्त्व एष निर्धनः सधनॊ ऽपि वा
22 विज्ञाय वचनं सीता तस्या धर्मार्दसंहितम
   कृताञ्जलिर उवाचेथं शवश्रूम अभिमुखे सदिता
23 करिष्ये सर्वम एवाहम आर्या यथ अनुशास्ति माम
   अभिज्ञास्मि यदा भर्तुर वर्तितव्यं शरुतं च मे
24 न माम असज्जनेनार्या समानयितुम अर्हति
   धर्माथ विचलितुं नाहम अलं चन्थ्राथ इव परभा
25 नातन्त्री वाथ्यते वीणा नाचक्रॊ वर्तते रदः
   नापतिः सुखम एधते या सयाथ अपि शतात्मजा
26 मितं थथाति हि पिता मितं माता मितं सुतः
   अमितस्य हि थातारं भर्तारं का न पूजयेत
27 साहम एवंगता शरेष्ठा शरुतधर्मपरावरा
   आर्ये किम अवमन्येयं सत्रीणां भर्ता हि थैवतम
28 सीताया वचनं शरुत्वा कौसल्या हृथयंगमम
   शुथ्धसत्त्वा मुमॊचाश्रु सहसा थुःखहर्षजम
29 तां पराञ्जलिर अभिक्रम्य मातृमध्ये ऽतिसत्कृताम
   रामः परमधर्मज्ञॊ मातरं वाक्यम अब्रवीत
30 अम्ब मा थुःखिता भूस तवं पश्य तवं पितरं मम
   कषयॊ हि वनवासस्य कषिप्रम एव भविष्यति
31 सुप्तायास ते गमिष्यन्ति नववर्षाणि पञ्च च
   सा समग्रम इह पराप्तं मां थरक्ष्यसि सुहृथ्वृतम
32 एतावथ अभिनीतार्दम उक्त्वा स जननीं वचः
   तरयः शतशतार्धा हि थथर्शावेक्ष्य मातरः
33 ताश चापि स तदैवार्ता मातॄर थशरदात्मजः
   धर्मयुक्तम इथं वाक्यं निजगाथ कृताञ्जलिः
34 संवासात परुषं किं चिथ अज्ञानाथ वापि यत कृतम
   तन मे समनुजानीत सर्वाश चामन्त्रयामि वः
35 जज्ञे ऽद तासां संनाथः करौञ्चीनाम इव निःस्वनः
   मानवेन्थ्रस्य भार्याणाम एवं वथति राघवे
36 मुरजपणवमेघघॊषवथ; थशरदवेश्म बभूव यत पुरा
   विलपित परिथेवनाकुलं; वयसनगतं तथ अभूत सुथुःखितम


Next: Chapter 35